Gümüş Nehir’in Kıyısındaki Başkentlerin Meydanlarında Haykırdım Sana Olan Sevgimi – 50

 

İbrahim Sediyani

 

 

 

 

 

     Dünyanın en uzun nehri, Kuzey Afrika topraklarında güneyden kuzeye doğru akan 6650 km uzunluğundaki Nil Nehri’dir. Dünyanın en geniş nehri ise, Güney Amerika topraklarında batıdan doğuya doğru akan 221 km genişliğindeki Gümüş Nehir (Río de la Plata)’dir.

     Río de la Plata (Gümüş Nehir), Rio Paraná ve Rio Uruguay nehirlerinin birleşerek oluşturdukları 290 km uzunluğunda ve 221 km genişliğinde bir ırmak. Sularını Atlas Okyanusu’na bırakarak akıntısını tamamlıyor. Río de la Plata’nın kuzeydoğusunda Uruguay’ın başkenti Montevideo, güneybatı yakasında ise Arjantin’in başkenti Buenos Aires bulunuyor. Nehir, Latin Amerika’nın güneydoğu kıyı şeridinde huni şeklinde bir girinti oluşturur ve Latin Amerika’nın en önemli deniz ticaret limanlarından bazılarını barındırır.

     Nehrin suladığı toplam alan, 3.250.000 km²’lik bir coğrafyaya tekabül ediyor. Río de la Plata çevresindeki bölge çok yoğun nüfûsludur. Güney kıyısındaki Buenos Aires (yaklaşık 15 milyon nüfûs) ve kuzey kıyısındaki Montevideo (yaklaşık 2 milyon nüfûs) nehir kıyısındaki en büyük şehirlerdir.

     Arjantin ile Uruguay arasında 19 Kasım 1973 tarihinde imzalanan Gümüş Nehir Antlaşması (İsp. Tratado del Río de la Plata)’na göre, dış sınırı Punta del Este’yi (Uruguay) Cabo San Antonio’nun (Arjantin) Punta Rasa’sına bağlayan 219 km’lik hayalî hat tarafından belirleniyor.

     Aslında Río de la Plata’nın nehir mi yoksa başka birşey mi olarak kabul edilmesi gerektiği konusu dahi coğrafyacılar arasında tartışmalıdır. Coğrafyacılar arasında bu su, farklı bakış açılarıyla bir “nehir”, bir “haliç”, bir “körfez”, bir “okyanusun bir koyu” veya bir “marjinal deniz” olarak kabul edilir. Hem Uruguay tarafında hem de Arjantin tarafında genellikle “nehir” olarak adlandırılır.

     Río de la Plata’nın drenaj havzası (bazen “Platine havzası” veya “Platine bölgesi” olarak da adlandırılır), Río de la Plata’ya akan 3.170.000 km²’lik hidrografik alandır. Bolivya’nın güneydoğusu, Brezilya’nın güneyi, tüm Paraguay ülkesi, Uruguay’ın çoğu ve Arjantin’in kuzey bölgelerini içerir. Güney Amerika’daki kıta yüzeyinin yaklaşık dörtte birini oluşturan, Amazon havzasından sonra en büyük ikinci drenaj havzası ve dünyanın en büyüklerinden biridir.

     Nehrin doğu ucunu belirleyen net bir fiziksel sınır yoktur; Uluslararası Hidrografik Organizasyon, Río de la Plata’nın doğu sınırını “Punta del Este, Uruguay ve Cabo San Antonio ile Arjantin’i birleştiren bir hat” olarak tanımlar. Nehir, iki sektöre ayrılabilir: Üst ve orta kısımlardan oluşan, sığ ve tuzlu su girişinden yoksun “iç sektör” ve Punta del Este, Uruguay ve Samborombón Körfezi arasında oluşan “dış sektör”. Arjantin daha derin bir bölümdür ve halihazırda Atlas Okyanusu’nun bir halici olduğu için önemli bir deniz etkisi ile, Arjantin ile Uruguay arasında bir sınır görevi gören 325 km uzunluğunda üçgen olma eğiliminde bir şekle sahiptir.

     Río de la Plata havzasının ana nehirleri Paraná Nehri, Paraguay Nehri (Paraná’nın ana kolu) ve Uruguay Nehri’dir.

     Río de la Plata’nın en uç noktasını işaret eden Punta Gorda paralelinden güneye ve Uruguay Nehri’nden kuzeye doğru kuzeybatıdan güneydoğuya doğru akar. Bu paralelin güneyinde Arjantin’deki Entre Ríos eyaletine ait 1. ve 4. adacık bölümleri vardır. Üst nehir, Arjantin sularındaki Oyarvide Adası ve Solís Adaları, Uruguay sularındaki Juncal Adası, Islote el Matón, Martín Garcia Adası ve Timoteo Domínguez Adası dahil olmak üzere birkaç ada içerir. Nehrin kollarından taşınan ağır akarsu yükünden kaynaklanan tortuların birikmesi nedeniyle, Rio de la Plata’daki adalar genellikle zamanla büyür.

     Nehir, tatlı sudan daha yoğun olan tuzlu suyun, yüzeyde yüzen tatlı suyun altındaki bir tabaka halinde halicin içine girdiği bir tuz kama halicidir. Tatlı ve acı suların birleştiği yerde ve yüzeyde tuzluluk cepheleri veya haloklinler oluşur. Tuzluluk cepheleri de su yoğunluğu süreksizliklerinden dolayı piknoklinlerdir. Balık türlerinin üreme süreçlerinde önemli rol oynarlar.

     Río de la Plata’nın suyu, yüksek miktarda tınlı çamur nedeniyle bulutludur. Havadan, Uruguay’ın koyu sarı renkli suyunun Paraná’nın kırmızı – kahverengi suyuna nasıl yavaşça karıştığını görebilirsiniz. Alan, genellikle 20 m’den az olmak üzere yalnızca sığ derinliklere sahiptir, bu nedenle Buenos Aires’e giden daha büyük su çekişli gemiler taranmış geçiş yollarını kullanmak zorundadır.

     Río de la Plata’ya her yıl yaklaşık 160 milyon ton tortu taşınır. Bu yük şunlardan oluşur: Silt (% 56 yani 90 milyon ton / yıl), kil (% 28 yani 45 milyon ton / yıl) ve kum (% 16 yani 25 milyon ton / yıl). Tüm kargonun % 90’ı süspansiyon halinde (145 milyon ton / yıl) taşınmaktadır. İnce malzemenin ana kaynağı Bolivya’nın güneyi ve Arjantin’in kuzeybatı illeridir. Bunlar Bermejo Nehri’nin üst havzası tarafından drene edilen ve içinden önce çökeltilerin Paraguay Nehri’ne harmanlandığı, ardından buradan geçerek Paraná Nehri ve son olarak yaklaşık 2000 km’lik bir yolculuktan sonra onları orada bırakıldıkları Plata’ya taşır.

     Río de la Plata neredeyse tüm uzantısında gezilebilir, ancak kollarından sedimantasyonla üretilen çok sayıda kum tabakası nedeniyle, her iki kıyıdaki limanlara erişim için kanalların sürekli taranması gerekir. Nehrin derinliği minimum 0, 6 m arasında değişmektedir. Kuzeybatı bölgesinde, Paraná Deltası ve Uruguay Nehri ağzının yakınında ve dış sınırını belirleyen hayalî çizgide bu limit maksimum 25 m’ye çıkar. 120 m’yi aşan gemilerde, büyüklükteki gemilerin kanallar boyunca seyri ve limanlara erişimi pilotlar tarafından desteklenmelidir. Arjantin veya Uruguay gemileri için ve diğer milletlerden gemiler için uzunluk sınırı olmaksızın seyahat edilebilir.

     Río de la Plata’nın suları, özellikle Buenos Aires şehri ve banliyöleri çevresinde oldukça kirlidir. Nehir, gezegendeki en kirli nehirlerden biri olan Riachuelo’dan ve diğerlerinin yanısıra oldukça kirli bir başka nehir olan Reconquista’dan atık su almaktadır. Bu nedenle, başkalarının yanısıra Buenos Aires, Vicente López, San Isidro ve Avellaneda kenti kıyılarında sularında yıkanmak yasaktır. Aldığı kirlilik esas olarak arıtılmamış kanalizasyon ve endüstriyel atıklardan oluşmaktadır. Uruguay tarafında, Montevideo ve Canelones vilayet hükûmetleri, plajlarının su kalitesini haftalık olarak izleyerek halkın suda yüzmesine ve yıkanmasına izin veriyor.

     Río de la Plata sularının habitatı da ilginçtir. Fauna esas olarak deniz balıkları ile karakterizedir. Nehir sularında “Mustelus schmitti” (dar burunlu yumuşak köpekbalığı), “Squatina Argentina” (Arjantin melek köpekbalığı) ile “Zapterix brevirostris” ve “Myliobatis goodei” türü köpekbalıkları yaşar. Ek olarak, “Umberfische” familyasından çeşitli türler (Cynioscion striatus, Macrodon acylodon, Menticirrhus americanus, Micropogonias fumieri ve Paralonchurus brasiliensis) ve siyah baget (Pogonias cromis), bataklıklar (Prionotus signotus punmakion, prion punotus punmaki), “Pseudobut” familyasından bir tür (Paralichthys), çatal barlam balığı türü (Urophycis brasiliensis), ringa benzeri türden üç tür (Anchoa marinii, Brevooitia aurea ve Engraulis anchoita), “Basilichthys” türü (Yeni Dünya kulak balığı), kefal (Liza ve Mugil), kaya balığı (Gobiosoma parri) ve tarak dişli mukus balığı (Hypleurochilus fissicornis) yaşar. Río de la Plata’da tespit edilen tatlı su balıkları, kılıç dişli tetra (Rhaphiodon vulpinus), hava yayın balığı (Parapimelodus valenciennesi ve Megalonema argentinum) ve sahte yayın balığı (Trachycorystes) familyasından bir türdür. Ayrıca iki yunus türü vardır: La Plata yunusu (Pontoporia blainvillei) ve şişe burunlu yunus (Tursiops truncatus). Hem haliçte hem de Atlantik kıyısında, acı suları tercih eden “Fransisken” türünün yunuslarını bulabilirsiniz. Bazen bu Fransisken yunusu, Paraná ve Uruguay nehirlerinin sularına çıkar.

     Ayrıca üç tür deniz kaplumbağası vardır: Yeşil kaplumbağa (Chelonia mydas), caretta caretta (Caretta caretta) ve yedi omurgalı kaplumbağa (Dermochelys coriacea).

     Bu balıklar ve kaplumbağalar, Gümüş Nehir sularında kardeş kardeşe yaşamaktadırlar. Siyasete karışmadıkları için hallerinden memnunlar.

sediyani@gmail.com

     SEDİYANİ SEYAHATNAMESİ

     CİLT 11

RÍO DE LA PLATA (GÜMÜŞ NEHİR) ÜZERİNDE GEMİYLE YOLCULUK

Río de la Plata

(Gümüş Nehir)

24 Nisan 2019

188 Total Views 1 Views Today
Twitter'da Paylaş     Facebookta Paylaş

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir