Baltık Kıyılarında Her Gün Bir Ülke – 31

 

İbrahim Sediyani

 

 

 

 

 

Žinai žodį, randi kelią.

(Kelimeyi biliyorsun, yolunu bul.)

Litvan atasözü

     Litvanya’nın Panevėžio iline bağlı Biržai ilçesinde, Širvėna Gölü (Litv. Širvėnos Ežeras) kıyısında açıkhavada piknik yaparak kahvaltımızı yaptıktan sonra, ilçe merkezini gezmeye başlıyoruz.

     Arabayla ilçe merkezine gidip, Vytauto Gatvė (Vytauto Caddesi) adlı caddenin kenarında arabayı uygun bir yere parkedip dışarı çıkyoruz.

     İlçeyi gezmeye, Jono Basanavičaus Gatvé – 4 (Jono Basanavičaus Caddesi – 4) adresinde bulunan Biržai Kültür Merkezi (Litv. Biržų Kultūros Centras)’nden başlıyoruz.

     Kültür Merkezi, Jono Basanavičaus Gatvé’nin Julius Janonis Gatvé ile kesiştiği yerde, bir meydanın arkaplanında, bahçeli bir alanın içinde bulunuyor. Yatay ve eğimli bir mimarisi olan binanın çatısında sarı – yeşil – kırmızı renklerden oluşan Litvanya bayrağı dalgalanıyor.

     Litvanya’nın, bu ülkenin en çok hoşuma giden şeyi, bayrağı oldu. Niye acaba? Bilmiyorum yani. Öyle oldu işte. Sarı – yeşil – kırmızı olan bayrakları, Litvanya’nın en çok hoşuma giden şeyi oldu. Kan çekti herhalde…

     Biržai Kültür Merkezi (Litv. Biržų Kultūros Centras)’nin temeli, II. Dünya Savaşı (1939 – 45)’ndan sonraki yıllarda, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği (SSCB) döneminde kurulan Biržai Kültür Evi (Litv. Biržų Kultūros Namai)’dir.

     1 Mart 1991’de bağımsızlığını ilan eden Litvanya, SSCB’den ayrılan ilk ülke olmuştur. 1 Mart 1991 itibariyle dünya haritasında yeni bir ülke vardır artık: Litvanya Cumhuriyeti (Let. Lietuvos Respublika)…

     Bağımsızlıktan sonra, şu andaki bina inşâ edildi ve kültür merkezi 1992 yılında şimdiki binasına taşındı. Kurumun Biržai Kültür Evi olan ismi de değiştirilerek Biržai Kültür Merkezi yapıldı.

     Şu anki ve önünde bulunduğum modern binası, Kentsel Yapılar Tasarım Enstitüsü (Litv. Miestų Statybos Projektavimo Instituto)’nün Kaunas şubesi başkanı tarafından tasarlanmıştır. Binanın mimarı E. Barzdžiukas (? – ?), baş mühendisi A. Nakas (? – ?)’tır. İnşaat, A. Klastauskas (? – ?) yönetimindeki Biržai Bölgesi İnşaat Organizasyonu (Litv. Biržų Rajono Statybinė Organizacija) tarafından gerçekleştirilmiştir.

     1 Ocak 2004 tarihinde bu kültür merkezi, Biržai Sinema ve Eğlence Merkezi (Litv. Biržų Kino ir Pramogų Centru)’ne bağlanmıştır. O da belediyeye bağlıdır zaten.

     Biržai Kültür Merkezi bünyesinde 25 farklı kültür birimi bulunuyor.

     Kurumun temel amacı ve faaliyetleri arasında, ulusal ve yerel gelenekleri nesilden nesile korumak, yaymak ve aktarmak, kültürel ve sanatsal rekreasyon ve eğlenceler organize etmek, profesyonel sanatı yaymak, film gösterimleri, topluluk üyelerinin sanatsal ihtiyaçlarının gelişmesine ve tatmin edilmesine özen göstermek, genel ve etnik kültürü beslemek, her türlü sanatsal kendini ifade etmeyi geliştirmek ve tanıtmak, Biržai bölge kültürünün Litvanya ve yurtdışında sunumuna özen göstermek ve tanıtımını sağlamak, devletin genel kültür politikasını uygulayıp çeşitli cumhuriyetçi projelere entegre etmek sıralanabilir.

     Biržai Kültür Merkezi, günümüzde geniş kapsamlı amatör sanat gruplarına evsahipliği yapıyor. Çeşitli konferanslar, profesyonel ve amatör sanat gruplarının performansları, politikacılar, sanatçılar, resmî tatiller, amatör sanat gruplarının yıldönümleri, şehrin önemli tarihleri ve ünlü kişileri, film gösterimi ve diğer benzeri etkinlikler düzenliyor. Kültür merkezinde düzenlenen etkinlikler, sadece Biržai sakinlerinin değil, aynı zamanda çevre il ve ilçelerdeki vatandaşların da ilgisini çekiyor. (Biržai Kültür Merkezi’nin resmî web sitesi: https://kultura.birzai.lt/)

     Binanın dışarıdan ve bahçesinden birkaç fotoğrafını çekiyorum.

     Vytauto Gatvė adlı ana caddenin karşı tarafında ise, çok ilginç mezarlıklar ve anıtlar var. Yolun o tarafına geçiyorum ve mezarlığı, anıtları inceliyorum.

     Burası, Biržai Şehri Askerleri Mezarlığı (Litv. Biržų Miesto Karių Palaidojimo Vieta)…

     Bu anıtlardan, önde olanı, II. Dünya Savaşı’nda Letonya topraklarında Nazi Almanyası’na karşı savaşırken Biržai kentinde hayatını kaybetmiş SSCB askerleri için düzenlenmiş. İsmi, “Toprağa Düşmüş Askerler – Biržai Kurtarıcıları” (Litv. Kritusiems Kariams – Birzu Isvaduotojams).

     Litvanca ve Rusça yazıtlı Sovyet anıtında şöyle deniyor: “Ölen Sovyet Askerleri – Ebedî Hafızâ”, “Düşmüş Askerler – Mübadele Kurtarıcıları”.

     İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kurulan bu anıt mezarlık, 1973 yılında “Kültürel Değerler Listesi”ne dahil edilmişti.

     Aslında bu anıtsal mezarlık, 1991 yılındaki bağımsızlıktan sonra Biržai’de epey tartışma konusu olmuş bir mezarlıktır. Ve halen dahi tartışma konusu olmaya devam etmektedir.

     Bazı milliyetçi çevreler, bu Sovyet askerleri mezarlığının yok edilmesini istediler. Fakat genel olarak toplum ve belediye, özel olarak da kısa adı KPD olan Kültürel Miras Departmanı (Litv. Kultūros Paveldo Departamento) uzmanları, bu davranışın “ölülere saygısızlık” olacağı gerekçesiyle etik olamayacağına hükmetti. KPD uzmanları, “Evet her ne kadar Sovyetler bizim işgalcimiz ve bizler bağımsızlığımızı SCCB’den elde ettikse de, burada yatmakta olan gariban Sovyet askerleri bize karşı değil, Nazi Almanyası’na karşı savaşmak için buraya gönderilmişlerdir ve Litvanyalılar’a karşı değil, Naziler’e karşı savaşırken ölmüş askerlerdir” dediler.

     Mezarlığı tahrip edip ortadan kaldırmanın – ki toprağın altında cesetler var – ahlakî bir davranış olmayacağına hükmedilince, bu kez bazı çevreler, en azından anıtın üzerindeki ve Sovyet ideolojisine vurgu yapan ibarelerin silinmesini talep ettiler.

     En azından yazılar silinsin mi? Bu konuda şehir yönetimi 30 yıldır ve her dönemde bölünmüş durumda. Bir “ortak akla” varamadıkları için, 30 yıldır ne mezarlığa ne de anıtların üzerindeki yazılara dokunmuş değiller. Mezarlık da, yazılar da duruyor. Tartışmalar halen devam ediyor ve Biržai ilçesinde belediye başkanlığına gelen her yeni kadro, bu tartışmayı da ister istemez omuzlamak zorunda kalıyor.

     Biržai belediyesi de halkı da nasıl bir tutum takınmaları gerektiğine bir türlü karar veremiyor.

     Milliyetçi duygularla hareket edip en azından anıtları ve yazıları ortadan kaldırsınlar mı, yoksa ahlakî değerlere göre hareket edip hiçbir şeye dokunmasınlar ve ölmüş gariban askerlerin hatırâsına saygılı olsunlar mı?

     Aklın ve mantığın cevabını bulamayacağı bir soru. Akıl ve mantık çözemez bunu çünkü iki tarafın da düşüncesi akla ve mantığa uygun. “Ortadan kaldıralım” diyenler mantıklı konuşuyor, çünkü “Sovyetler bizim işgalcimiz. Biz onlara karşı savaşarak bağımsızlığımızı elde ettik. Artık bağımsız bir ülke olduğumuza göre, Sovyetler’in anıt mezarlıklarının bizim topraklarımızda işi olamaz.” Velakin, “Dokunmayalım” diyenler de mantıklı konuşuyor, çünkü “Evet ama bunlar bize karşı savaşırken ölen askerler değil. Bunlar Naziler’e karşı savaşmak için buraya geldiler. Bizi de Naziler’in elinden kurtardılar. Naziler’e karşı savaşırken burada hayatlarını kaybettiler.”

     Aslında, anıtın üzerindeki yazıların değiştirilmesi önerisi hatta emri, daha sonra bizzat Litvanya Dışişleri Bakanlığı’ndan da geldi. Ağustos 2014 tarihinde Dışişleri Bakanlığı, Biržai Belediyesi’ne bir tebliğ göndererek, Sovyet anıt mezarlığının üzerindeki yazıların silinmesini istedi. Belediye, bizzat devletten aldığı bu tebliğ üzerine, Sovyet askerlerinin anıtı üzerindeki bozuk yazıtları silmek veya değiştirmek için çalışma yapmayı planladı. Ancak “Lietuvos Žinios” gazetesinin yazdığına göre, belediyenin bu girişimi Kültürel Miras Departmanı (KPD) uzmanları tarafından engellendi. KPD uzmanları, Devlet Kültür Mirası Komisyonu’nun “II. Dünya Savaşı’nda öldürülen Sovyet askerlerinin mezarlığı”na ilişkin 1996 tarihli kararı ve 2008 yılında Litvanya Kültür Bakanlığı’nın emri ile “Litvanya Cumhuriyeti’nde bulunan mirasın yönetimi için gerekli kurallar”ı hatırlatarak, belediyeye engel oldu. KPD Panevėžys Bölge Birimi Baş Uzmanı Birutė Beresnevičien (? – halen hayatta), Biržai Belediye Başkanı’na bir mektup yazarak, “Asker mezarlıklarının değerli mülkleri henüz belirtilmediğinden, listelenen eserlerin tasarımı için özel miras koruma gerekliliği sağlanmadığını” belirtip kararın durdurulmasını istedi.

     30 yıldır bu şirin ilçenin başını ağrıtan konuda henüz bir karara varılabilmiş değil. Tartışmalar halen sürüyor.

     Garip olan, üstündeki levhada yer alan haritada Litvanya’yı Sovyetler’in bir parçası ve dolayısıyla Ruslar’ın egemenliği altında gösteren anıtın 2007 yılında bizzat Biržai Belediyesi tarafında onarılıp restore edilmiş olması ve hatta bu restorasyon masraflarının da bizzat Rusya Büyükelçiliği tarafından karşılanmış olması.

     Dünya böyle bir yer işte; gariplikler, tuhaflıklar ve komikliklerle dolu…

     Daha da ilginci de şu: Bu anıt mezarlığın hemen arkasında, yanında ise, “Litvanya’nın Bağımsızlığı İçin Ölenler Anıtı” (Litv. Paminklas Žuvusiems Už Lietuvos Nepriklausomybę) bulunuyor.

     Bu anıt da 1988 yılında tasarlanıp 1990’da kuruldu. Yani Litvanya’nın bağımsızlığının hemen arefesinde ama henüz bağımsız olmadan. 2006 yılında ise anıt restore edildi.

     Anıt kurulmadan önce, burada Litvan yazar Robertas Antinis (1946 – halen hayatta)’in bir heykeli vardı. O heykeli yıkıp, yerine bu anıtı yaptılar.

     Hem II. Dünya Savaşı’nda ölen Sovyet askerlerinin anıt mezarlığında, hem de Litvanya’nın bağımsızlığı için savaşırken ölen askerlerin anıt mezarlığında, her ikisinde de oturup birer “Fatihâ” okudum ve kendilerine râhmet diledim. Ne de olsa bu askerlerin tamamı gariban insanlar ve kendi inisiyatifleriyle değil, onları zorla savaşlara gönderen devletler ve ordular tarafından savaştırılmış gençler…

     Bu anıtın da hemen arkasında, ormana giden yolun başında, ilçenin en önemli binalarından biri olan beyaz renkteki Vaftizci Yahya Kilisesi (Litv. Jono Krikštytojo Bažnyčia) bulunuyor.

     Vaftizci Yahya’dan kasıt, Hz. Zekeriya (as) – Hz. Elizabeth (as) çiftinin oğlu, Hz. Meryem (as)’in teyzesioğlu ve Hz. İsa (as)’nın dayısı durumundaki Hz. Yahya (as) Peygamber’dir, elbette ki.

     Tarihsel barok ve klasisizm özelliklerine sahip, beyaz renkte bir bazilika bu. 1510 yılında inşâ edilmiş.

     Kilise, dikdörtgen planlı (45 × 25 m), iki kulelidir. Sütûnlarla ayrılmış 3 nefin içindedir. Tonozlar çaprazdır ve toplam 3 sunak vardır.

     Biržai küçük bir ilçe olmasına rağmen, burada görülmesi gereken o kadar çok şey var ki. Her sokağı, köşesi “hafızâ” dolu bir yerleşim.

sediyani@gmail.com

     SEDİYANİ SEYAHATNAMESİ

     CİLT 12

FOTOĞRAFLAR:

BIRŽAI KÜLTÜR MERKEZİ

TOPRAĞA DÜŞMÜŞ SOVYET ASKERLERİ – EBEDÎ HAFIZÂ

LİTVANYA’NIN BAĞIMSIZLIĞI İÇİN ÖLENLER ANITI

VAFTİZCİ YAHYA KİLİSESİ

“Toprağa Düşmüş Askerler – Biržai Kurtarıcıları”

(Litv. Kritusiems Kariams – Birzu Isvaduotojams).

Biržai, 25 Ekim 2019

94 Total Views 1 Views Today
Twitter'da Paylaş     Facebookta Paylaş

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir