Baltık Kıyılarında Her Gün Bir Ülke – 14

 

İbrahim Sediyani

 

 

 

 

 

Nicini tos, kas glaimo; cildini tos, kas peļ.

(Hor gör, gurur yapıyorlarsa; yücelt, başarıyorlarsa.)

Leton atasözü

     Leton Piyade Meydanı (Let. Latviešu Strēlnieku Laukums)’nın hemen yanında Riga Belediye Meydanı (Let. Rīgas Rātslaukums) bulunuyor.

     Bu meydan, şehrin en önemli yapılarından olan Riga Belediye Binası (Let. Rīgas Rātsnams), Letonya İşgal Müzesi (Let. Latvijas Okupācijas Muzejs), Siyah Başlar Evi (Let. Melngalvju Nams) ve diğer önemli binaların bulunduğu tarihî bir meydandır. Ortaçağ’dan beri şehrin idarî ve ticarî merkezidir. Meydanın ortasında bir Roland Heykeli (Let. Rolanda Statuja) yer alıyor.

     Meydan 13. yy sonunda bir pazar yeri olarak kuruldu. 1334 yılında meydanda önce Yeni Ev (Let. Jaunais Nams), daha sonra Siyah Başlar Evi ve Belediye Binası inşâ edildi. Tirgoņu, Kaļķu, Audēju ve Kungu adlı sokaklar oluştu.

     Ortaçağ’da meydanda pazar kuruldu. Yürüyüşler, yarışmalar, turnuvalar, danslar, ev muhâfızları gösterileri yapıldı.

     Belediye Meydanı’ndaki hareketlilik 16. yy’da yavaş yavaş azaldı ve pazar Daugavmalu’ya taşındı. Zemin katlarda dükkânları olan konut evleri, eski ticarî binaların yerine inşâ edildi.

     Bu tarihlerde, yılda bir kez Riga Belediye Meclisi tarafından kabul edilen kanun ve yönetmelikler, Belediye Binası’nın balkonundan okunuyordu. Bu uygulama son kez, konseyin tasfiyesini açıkladığı 1877’de gerçekleşmişti.

     5 Aralık 1918 – 11 Ağustos 1920 tarihleri arasında gerçekleşen Letonya Bağımsızlık Savaşı (Let. Latvijas Neatkarības Karš) veya Letonya Özgürlük Mücadelesi (Let. Latvijas Brīvības Cīņas) esnasında, o sürecin bir parçası olan ve Bermontiāde olarak anılan 8 Ekim – 3 Aralık 1919 tarihleri arasında Letonya Silahlı Kuvvetleri’nin Batı Rus Gönüllü Ordusu’nun saldırısına karşı direndiği günlerde, silahlı çatışmalara sahne olan meydan, Ruslar’ın topçu ateşi nedeniyle büyük hasar görmüştü.

     1937 yılında meydanın batı tarafındaki binalar yıkıldı ve yapılması planlanan ama gerçekleşmeyen bir Şehir Yönetim Kurulu Ofis Binası’nın inşâsı için yer açıldı. Belediye Meydanı’nda bulunan tüm binalar, II. Dünya Savaşı (1939 – 45) esnasında, 20 Haziran – 1 Temmuz 1941 günlerindeki Vērmahta Saldırısı sırasında tamamen yıkıldı.

     İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinden sonra, Letonya, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB)’nin bir parçasıydı artık. Letonya SSC yetkilileri Belediye Meydanı binalarını yenilememeye karar verdiler. 1950 yılına kadar, binaların kalıntıları yıkıldı ve meydanın adı “Eski Riga Meydanı” olarak değiştirildi. Sonra bu isim, 1965’te “Letonya Kızıl Tüfekler Meydanı”, 1990’da “Letonya Tüfekleri Meydanı” yapıldı.

     SSCB, 25 Aralık 1991’de tarihe karıştı. 21 Ağustos 1991 tarihinde Letonya bağımsızlığını kazandı. Dünya haritasında yeni bir ülke vardı artık: Letonya Cumhuriyeti (Let. Latvijas Republika)…

     1999 yılında meydan, şimdiki Riga Belediye Meydanı (Let. Rīgas Rātslaukums) ismini aldı.

     Bazı binalar 20. yy’ın sonlarında ve 21. yy’ın başlarında yeniden inşâ edilmiştir.

     Meydanın tam ortasında bir Roland Heykeli (Let. Rolanda Statuja) yer alıyor. Bu anıt, Alman – Baltık heykeltraş August Franz Leberecht Volz (1851 – 1926) tarafından 1894 yılında yapıldı ve 11 Aralık 1896’da buraya dikildi. Etrafına da su fışkırtan artezyen oluşturuldu.

     Anıt, 6 m 30 cm yüksekliğindedir.

     Avrupa’nın – özellikle Almanya’nın – birkaç yerinde daha bulunan ve Letonya’dakinden daha eski bir geçmişe sahip olan Roland heykellerinin kesin kökeni ve anlamı bilinmemektedir. Fakat Ortaçağ Avrupası’nda kültürel imajın dışavurumunda oldukça etkili bir figür olmuşlardır. Bazı akademisyenler, bu heykeli, Şarlman (Charlemagne) ismiyle bilinen Frank İmparatoru I. Büyük Karl (742 – 814)’ın yeğeni olan efsanevî şövalye Roland (736 – 78)’ın kişiliğiyle ilişkilendirirler.

     Roland (Hruodland)’ın Hansa kentlerinin ticaret bölgelerini süsleyen heykellerinin, serbest piyasayı, en yüksek adlî ve ticarî haklara sahip olan belediye meclisinin bağımsızlığını ve laik otoritelerin dînî kurumlar üzerindeki önceliğini sembolize ettiğine inanılıyordu. Roland’ın kılıcı bir adalet alegorisidir ve intikamın kaçınılmazlığına dikkat çeker.

     Meydanın en gözde binası, oldukça hoş ve estetik bir mimarisi olan üçgen şekilli ve kırmızı daha doğrusu koyu turuncu renkteki Siyah Başlar Evi (Let. Melngalvju Nams).

     Bu bir 14. – 17. yy mimarî binasıdır. Tam olarak ne zaman yapıldığı bilinmeyen bina, Riga’daki evsiz tüccarlar, armatörler ve şehre gelip de kalacak yerleri olmayan yabancılar için inşâ edilmişti. Bu güzel dayanışma uygulamasına ise “Siyah Başlar Kardeşliği” (Let. Melngalvju Brālība) deniyordu. Tamamen hayır amaçlı çalışan ve 1416 yılında kurulmuş olan bu sivil toplum cemaati, aynı zamanda şehre gelmiş ama evlenemeyen yabancı gençleri Rigalı kızlarla evlendiriyor, onların aile kurmalarına yardımcı oluyordu. (Halen faal olsaydı iyiydi, Almanya’ya bekâr dönmezdim)

      Yazılı kaynaklarda, binadan ilk olarak 1334 yılında, Livonya İç Savaşı (1297 – 1330)’ndan sonra, şehrin Livonya Orduları (1330 – 53) tarafından işgal edildiği zamana ait anlatılarda bahsedilir. Burada binadan “Büyük Lonca’nın Yeni Evi” denilerek bahsedilir.

     1447 yılında Riga Konseyi binanın üst katını Siyah Başlar Kardeşliği topluluğuna kiraladı. Sonra bina biri 1580 yılında, biri de 1619 – 25 yıllarında olmak üzere iki kez yeniden inşâ edildi. 1687 yılında ise bina, şimdiki Siyah Başlar Evi (Let. Melngalvju Nams) ismini aldı.

     Siyah Başlar Kardeşliği, binayı 1713 yılında satın aldı. 1886’da ise üçüncü kez yeniden inşâ faaliyeti gerçekleştirildi.

     12 Ekim 1920 tarihinde Polonya ile Sovyetler (Rusya / Ukrayna) arasında imzalanan barış antlaşması ile 18 Mart 1921’deki “Riga Barış Antlaşması” bu binada imzalanmıştır.

     İkinci Dünya Savaşı sırasında, 28 Haziran 1941 günü Vērmahta toplarının vurması sonucunda bina tamamen yıkıldı. Savaştan sonra (artık buralar SSCB toprağıdır), binanın yeniden yapılmasının gereksiz olduğuna karar verildi ve geride kalan kalıntıları da 1948 yılında havaya uçuruldu. Parçaları, Riga Tarih ve Denizcilik Müzesi (Let. Rīgas Vēstures un Kuģniecības Muzejā)’nde muhafazâ edildi. Böylece Almanlar tarafından harabeye çevrilen güzelim bina Ruslar tarafından tamamen ortadan kaldırıldı.

     Uzun yıllar boyunca burada böyle bir bina yoktu ve herkes de unutmuştu.

     Acaba öyle mi?

     Gerçek şu ki, hayatta “herkes” diye birşey yoktur, asla olmamıştır. 1980’lerde, Riga Politeknik Enstitüsü Mimarlık ve İnşaat Fakültesi’nden bir grup genç öğretim görevlisi, arşivlerde korunan materyallere (planlar, çizimler ve açıklamalar vb.) dayanan bir restorasyon projesi geliştirdi. 1991 yılında Azîz Peter Kilisesi (Let. Svētā Pētera Baznīca)’nde Siyah Başlar Evi ve Siyah Başlar Kardeşliği Toplumu’na adanmış bir anıt sergisi düzenlendi. 1992’de evin sahasında arkeolojik kazılar başladı ve 1995’te Siyah Başlar Evi ve Siyah Başlar Kardeşliği Toplumu hakkında büyük ölçekli bir yayın yayınlandı.

     1201 yılında kurulmuş olan Riga şehrinin kuruluşunun 800. yıldönümünün kutlanacağı 2001 yılına hazırlık olarak, 1996 yılında binanın yapımına yeniden başlandı.

     1996 – 99 yılları arasında Parex Bank Başkanı Valērijs Kargins (1961 – halen hayatta) tarafından sağlanan fonlarla bina yeniden inşâ edildi. Fonların bir kısmı, “Siyah Başların Evini İnşâ Ediyorum” kampanyasına iştirak eden tüm insanlardan karşılandı. 5000’den fazla kişi bağış yapmıştı.

     Yeniden inşâ edilen Siyah Başlar Evi (Let. Melngalvju Nams), 9 Aralık 1999’da bir resmî törenle açıldı.

     Gotik tarzda inşâ edilen ev, 27 m’lik etkileyici bir yüksekliğe ulaşan dik çatısı ile bir Ortaçağ konut binasına karşılık gelir. Hollanda – Flaman lonca evlerine dayanan tarzda yeniden tasarlanan binanın mimarisi ve kabartmalarla zengin bir şekilde dekore edilmiştir.

     Binanın cephesinin saatinin üzerinde şu ibare yer alıyor:

     “ANNO 1334 – RENOV. ANNO 1999” (YAPIM YILI 1334 – RESTORASYON YILI 1999)

     Meydan oldukça hareketliydi. Biraz vakit geçirdim orada.

     Palyaço, mısır gibi kostümlerin içine girmiş insanlar vardı. Turistlere şirinlik yapıyorlardı. Onlarla hatırâ fotoğrafı çektirdim.

     Sonra meydanın hemen yanındaki pazara girdik.

     Burası daha çok turistlere yönelikti. Şehrin sembolü olan ev ve süs suvenir eşyaları, kıyafetler, atkılar, şapkalar, takılar satılıyordu.

sediyani@gmail.com

     SEDİYANİ SEYAHATNAMESİ

     CİLT 12

FOTOĞRAFLAR:

Leton Piyade Meydanı (Let. Latviešu Strēlnieku Laukums)’nın hemen yanında Riga Belediye Meydanı (Let. Rīgas Rātslaukums) bulunuyor. (LETONYA)

Bu meydan, şehrin en önemli yapılarından olan Riga Belediye Binası (Let. Rīgas Rātsnams), Letonya İşgal Müzesi (Let. Latvijas Okupācijas Muzejs), Siyah Başlar Evi (Let. Melngalvju Nams) ve diğer önemli binaların bulunduğu tarihî bir meydandır. Ortaçağ’dan beri şehrin idarî ve ticarî merkezidir. (LETONYA)

Meydanın ortasında bir Roland Heykeli (Let. Rolanda Statuja) yer alıyor. Bu anıt, Alman – Baltık heykeltraş August Franz Leberecht Volz (1851 – 1926) tarafından 1894 yılında yapıldı ve 11 Aralık 1896’da buraya dikildi. Etrafına da su fışkırtan artezyen oluşturuldu. (LETONYA)

Meydanın en gözde binası, oldukça hoş ve estetik bir mimarisi olan üçgen şekilli ve kırmızı daha doğrusu koyu turuncu renkteki Siyah Başlar Evi (Let. Melngalvju Nams). (LETONYA)

Bu bir 14. – 17. yy mimarî binasıdır. Tam olarak ne zaman yapıldığı bilinmeyen bina, Riga’daki evsiz tüccarlar, armatörler ve şehre gelip de kalacak yerleri olmayan yabancılar için inşâ edilmişti. Bu güzel dayanışma uygulamasına ise “Siyah Başlar Kardeşliği” (Let. Melngalvju Brālība) deniyordu. Tamamen hayır amaçlı çalışan ve 1416 yılında kurulmuş olan bu sivil toplum cemaati, aynı zamanda şehre gelmiş ama evlenemeyen yabancı gençleri Rigalı kızlarla evlendiriyor, onların aile kurmalarına yardımcı oluyordu. (Halen faal olsaydı iyiydi, Almanya’ya bekâr dönmezdim) (LETONYA)

Meydan 13. yy sonunda bir pazar yeri olarak kuruldu. 1334 yılında meydanda önce Yeni Ev (Let. Jaunais Nams), daha sonra Siyah Başlar Evi ve Belediye Binası inşâ edildi. Tirgoņu, Kaļķu, Audēju ve Kungu adlı sokaklar oluştu. (LETONYA)

Meydan oldukça hareketliydi. Biraz vakit geçirdim orada. (LETONYA)

Palyaço, mısır gibi kostümlerin içine girmiş insanlar vardı. Turistlere şirinlik yapıyorlardı. Onlarla hatırâ fotoğrafı çektirdim. (LETONYA)

Yazılı kaynaklarda, binadan ilk olarak 1334 yılında, Livonya İç Savaşı (1297 – 1330)’ndan sonra, şehrin Livonya Orduları (1330 – 53) tarafından işgal edildiği zamana ait anlatılarda bahsedilir. Burada binadan “Büyük Lonca’nın Yeni Evi” denilerek bahsedilir.

1447 yılında Riga Konseyi binanın üst katını Siyah Başlar Kardeşliği topluluğuna kiraladı. Sonra bina biri 1580 yılında, biri de 1619 – 25 yıllarında olmak üzere iki kez yeniden inşâ edildi. 1687 yılında ise bina, şimdiki Siyah Başlar Evi (Let. Melngalvju Nams) ismini aldı.

Siyah Başlar Kardeşliği, binayı 1713 yılında satın aldı. 1886’da ise üçüncü kez yeniden inşâ faaliyeti gerçekleştirildi. (LETONYA)

12 Ekim 1920 tarihinde Polonya ile Sovyetler (Rusya / Ukrayna) arasında imzalanan barış antlaşması ile 18 Mart 1921’deki “Riga Barış Antlaşması” bu binada imzalanmıştır. (LETONYA)

Roland (Hruodland)’ın Hansa kentlerinin ticaret bölgelerini süsleyen heykellerinin, serbest piyasayı, en yüksek adlî ve ticarî haklara sahip olan belediye meclisinin bağımsızlığını ve laik otoritelerin dînî kurumlar üzerindeki önceliğini sembolize ettiğine inanılıyordu. Roland’ın kılıcı bir adalet alegorisidir ve intikamın kaçınılmazlığına dikkat çeker. (LETONYA)

Sonra meydanın hemen yanındaki pazara girdik. (LETONYA)

Burası daha çok turistlere yönelikti. (LETONYA)

Şehrin sembolü olan ev ve süs suvenir eşyaları, kıyafetler, atkılar, şapkalar, takılar satılıyordu. (LETONYA)

Rīga hatırâsı, 23 Ekim 2019

 

205 Total Views 2 Views Today
Twitter'da Paylaş     Facebookta Paylaş

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir