Çermik’teki Yahudî Sinagogu

 

isediyani

Araştırmacı – yazar Sedat Çınar, Sediyani Haber için yazdı…

 

 

 

Çermik’teki Yahudî Sinagogu

Sedat Çınar

     Sinagog hakkında bilgi vermeden önce, Yahudîler’in bu bölgeye nereden ve nasıl geldikleri hakkında biraz bilgi vermekte fayda vardır.

     Bilindiği gibi Yahudîler tarih boyunca üç büyük sürgün yaşamışlardır. Bunlar; Asur, Babil ve Roma sürgünleridir.

     Kimi kaynaklara göre özellikle Diyarbakır, Urfa ve Antep gibi Kürtler’in yaşadığı coğrafyaya gelen Yahudîler’in Asur sürgününden sonra geldiği söylense de, tarihçilerin büyük bir kısmı bunların meşhur Babil Sürgünü sonrası bu bölgeye geldiklerini söylemektedirler. Babil Sürgünü ya da Babil Esareti, Yehuda Krallığı’nın meşhur Babil Kralı II. Nabukadnezar (Buhtunnasır) tarafından M. Ö. 598/7 ve MÖ 587/6 yılları arasında ele geçirilmesi sonucu Yahudîler’in Babil’e yani günümüzde daha çok Mezopotamya olarak bilinen bölgeye sürülmesidir. Bu sürgün dönemi, M. Ö. 538’de Babil’in Persler tarafından ele geçirilmesi ile resmen sona ermiştir. Birçok Yahudî Kudüs’e geri dönerken, bulunduğu yeri terketmeyen Yahudîler de vardır. Bölgemizdeki Yahudîler de onlardandır.

     Bölgemizdeki Yahudîler’le ilgili resmî olarak pek fazla kaynak olduğu söylenemez. Var olan kaynaklar da o dönemde buraya gelen batılı seyyahların notlarıdır.

     Günümüzde Çermik’te Yahudîler’in yaşadığına kanıt olarak kalan tek yapı ilçenin Kale mahallesinde bulunan sinagogdur. Bu yapının tamamı siyah ve beyaz bazalt taşlarından inşâ edilmiştir.

     Bu sinagog hakkında bize en net bilgileri sinagogun İbranice yazılan kitabesi vermektedir. Sinagogun inşaatı bittiğinde yazılan bu kitabeye göre İbranî takvimine göre  5176,  Miladî takvime göre ise 1416 yılında bu yapının inşaatı bitmiştir.

     Kitabenin çevirisi şöyledir:

     “Rabb’in adıyla yapalım ve başaracağız. Bana yardım, gökleri ve toprağı yaratan Rabb’dandır. Girişin mübarek olsun, çıkışın mübarek olsun. Sinagog’un bitişi.”

     “Onlar sevinç ve meserretle götürülecekler; Kral Sarayı’na girecekler.’’(Mezmurlar; Mezmur bâb 45, âyet 15)

     “Kadir olan Allah size merhamet ihsan etsin.” (Tekvin, bâb 43, âyet 14)

     İlçemizdeki bu sinagog geçmişte özel şahsa satılmış olup bugün ahır / depo olarak kullanılmaktadır. Bu durum pek şaşılacak bir durum değil, zirâ bu ülkede camileri satıp ahıra çevirenler bile olmuşlardır. (Sinagogu satın alıp koruyan sahibine teşekkür etmek lazım)

     Çermik’teki sinagog dışında Diyarbakır merkezde de bir sinagog vardı. Sur’daki sinagog, Arap Şeyh Camii’nin arkasında, “Hasırlı Mahallesi Bahçecik Sokak 3. Çıkmaz” adresinde bulunmaktaydı. Yahudîler arasında, Hz. İlyas’a peygamberliğin yapının içindeki bir odada verildiği inancı vardır. Sinagogun içinde sürekli kapalı tutulan bu oda kutsal sayılırdı ve haham dışında bu odaya başkasının girmesi günâhtı. Sinagog, Yahudîler’in Diyarbakır’ı terketmesinden sonra bir süre sahipsiz kaldı. Daha sonra uzun bir süre ev olarak kullanılan bu yapı, 2015 – 16 yılları arasında Sur’da yaşanan çatışmaların ardından birçok yapı gibi tarih sahnesinden silindi. Umarım bir gün bu eserlerin kıymetini bilip sahip çıkarız.

     Bu bölgedeki Yahudîler özellikle 93 Harbi olarak bilinen Osmanlı – Rus Savaşı sonrası yavaş yavaş bu bölgeyi terketmeye başladılar. Bu süreci 1915’teki Ermeni Tehciri takip etti. Son Yahudîler de 1948 yılında kurulan İsrail devletine göç etmişlerdir. Zengin olanları da Avrupa, Amerika ve İstanbul’a göç etmişlerdir. Son dönemlere kadar da İsrail’de 20 kadar Diyarbakırlı Kürt Yahudî yaşamaktaydı.

     Bir zamanlar Çermik’te 100 m arayla sinagog, kilise ve camiler bulunuyordu. Kozmopolit olan bu ilçede uzun yıllar birarada kardeş gibi yaşayan değişik dînlere (Müslüman, Yahudî, Hristiyan) ve ırklara (Kürt, Türk, Ermeni) ait insanlar ne oldu da birbirine düşman oldu ve ne oldu da çok kültürlü yapıdan tek kültürlü bir yapıya dönüştürüldü?

     “Kim nerede, nasıl bir hata yaptı?” diye oturup uzun uzun düşünmek lazım…

     SEDİYANİ HABER

     1 HAZİRAN 2020

 

300 Total Views 1 Views Today
Twitter'da Paylaş     Facebookta Paylaş

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir