Müslüman Feministler | Ne İstiyorlar, Neden Eleştiriliyorlar?

 

isediyani

Başörtülü kadınların kamusal alandaki sorunları azalırken, hak ve eşitlik arayışında kendilerini “Müslüman feminist” olarak tanımlayanların sayısı artıyor. 

 

     Başörtülü kadınların kamusal alandaki sorunları azalırken, hak ve eşitlik arayışında kendilerini “Müslüman feminist” olarak tanımlayanların sayısı artıyor. Geleneksel İslamî çevrelerin tepki gösterdiği “Müslüman feministler”, “seküler feministlerle” pekçok konuda anlaşamıyor.

     Türkiye’de kadının rolü, kadın cinayetleri ve cinsiyet eşitliği sorunu önemli bir gündem maddesi haline gelirken, Müslüman çevrelerde feminist çıkışlar dikkat çekiyor.

     Mısır, Lübnan ve İran’da epey zamandır Müslüman kadınlar arasında görülen feminist akım Türkiye’de de zemin bulmaya başladı. “Müslüman feminist” kavramı hem seküler hem dîndar çevrelerde giderek daha fazla tartışılıyor.

     İslamî kimliğiyle feminist mücadelenin içinde yer alan kadınlar, erkeği kadından üstün gören geleneksel dînî yorumlara meydan okuyor. Daha muhafazakâr çevrelerin bu akıma yanıtı, “Kadın fıtraten erkekten farklıdır, İslam’la Feminizm yan yana gelemez” şeklinde oluyor.

     Kadınlarla ilgili sorunların varlığını kabul edenler ise, “Kadın haklarını Feminizm’den bağımsız savunulabiliriz” diyor. Seküler feminist çevrelerde ise “Müslüman feminist” kavramı kuşkuyla karşılanıyor.

     BBC Türkçe, Türkiye’nin ilk Müslüman Feminist Derneği Havle’nin kurucularından müzisyen Rümeysa Çamdereli, Gazete Duvar yazarı Berrin Sönmez, Yeni Şafak yazarı Sema Maraşlı, gazeteci Özlem Albayrak, feminist yayıncı ve yazar Ayşe Düzkan, feminist aktivist Feride Eralp ile “Müslüman feminist” tartışmalarını konuştu.

     KADINLAR BÜTÜN İDEOLOJİK YÜKLERİN ALTINDA

     Kendisini “Müslüman feminist” olarak tanımlayan Rümeysa Çamdereli, erken yaşlarda benimsediği İslamî kimliğine üniversite yıllarında feministliği eklemiş. Feminizm’e yönelişinde başörtü yasağı tetikleyici faktör olmuş.

     Çamdereli, “Müslümanlık benim için hem kimlik aidiyetini temsil ediyor hem de iç huzurumu sağlıyor. 12 yaşında örtündüm. Feminizm hayatıma 18 – 19 yaşlarımda girdi. Her ikisi benim için birlikte mümkün olabilecek şeylerdi. Birincisi, kulları arasında adil olan bir Allah’a inanıyorum, ikincisi de kadınların görünür şekilde ayrımcılığa uğramasını ve cinsiyetçiliği bu meselenin içinde bir yerde görüyorum, bunun için de Feminizm’e ihtiyaç duyuyorum” diyor.

     Başörtüsü nedeniyle üniversiteye alınmadıkları dönemde diğer feminist kadınlarla birlikte mücadele etmiş olmaları, Rümeysa Çamdereli’yi bu konuda araştırmaya itmiş. “Başörtü yasağının bir kadın meselesi olduğunu ve ideolojik yüklerin hepsinin altında kadınların bırakıldığını konuşurduk o dönemde” diyen Çamdereli, bu aidiyetin hem seküler hem İslamî mahallede çok iyi karşılanmadığını belirtiyor.

     Bunu iki taraf için de eleştiriler barındırıyor olmasına bağlayan Çamdereli’ye göre İslamî çevreler kadın mağduriyeti ve dînin ataerkil yorumlarını deşifre etmelerinden dolayı rahatsız. Çamdereli, bazı seküler feministleri de “Başörtüsü asla özgürlük getirmez” yaklaşımı ve Müslüman kadınları kuşatamamaları nedeniyle eleştiriyor:

     “Başörtüsü gibi önemli bir görünürlüğü, erkeğin kadın üzerindeki baskısı olarak yorumlayan ve bizim asla özgür olamayacağımızı söyleyen argümanlarla da mücadele etmek durumundayız. Ancak bunların tehlikesi daha düşük. Diğer taraf bizi dinlemeyi tamamen reddediyor ve had bildirmeye çalışıyor.”

     FITRAT KAVRAMI CİNSİYETLE İLGİLİ DEĞİL

     Gazete Duvar yazarı Berrin Sönmez ise kendisini “İslamî feminist” olarak tanımlıyor. O da benzer sorgulama süreçlerinden geçmiş biri:

     “Dîndar bir gençtim. İslamî metinleri okurken birçok şeye ‘Bu kadar da olmaz ya’ derdim. Çevremdekiler ‘Sen Allah’a mı karşı geliyorsun?’ derdi, halbuki Allah’a değil bu yazılanlara karşı çıkıyordum. Ben orada yazılan kadın değildim. Hem kadındım hem de Müslüman.”

     Başörtülü kadınların 1400 yıllık İslam medeniyetinin temsilcisi gibi davranmalarını yanlış bulan Sönmez, her insanın kendi düşüncesi ve eylemiyle özgür bir birey olma hakkına sahip olduğunu söylüyor. Sönmez’e göre “Müslüman feminist” olmak tüm bu kalıpları yıkmayı gerektiriyor:

     “‘Eşitlik fıtrata aykırıdır’ diyenlere kesinlikle katılmıyorum. İslam, kadınla erkeği eşit kılmıştır. Hucurât sûresinin 13. âyetini örnek olarak yeterlidir; bu âyet net bir şekilde ırkçılık ve cinsiyetçiliğe karşıdır.”

     ‘Ey insanlar! Şüphesiz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık, tanışasınız diye sizi kavim ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerli olanınız O’na itaatsizlikten en fazla sakınanınızdır. Allah herşeyi hakkıyla bilmektedir, herşeyden haberdardır.’ (Hucurât sûresi, 13. âyet)”

     İslamî çevrelerde “fıtrat” kavramıyla kadın ve erkeğin farklı yaratıldığına işaret edilirken Sönmez, İslam’da “fıtrat” ile biyolojik bir varlığa işaret edilmediğini, bununla insanın özünde var olan Allah’ın cemaline vasıl olabilme yeteneğinin kastedildiğini söylüyor. “Cemale ulaşmak hem kadın hem erkeğin görevidir ve cinsiyet değil takva ile ilişkilidir” diyor.

     İslamî kesimlerde kadınların annelik ve aileyi sağlam tutma görevleri üzerinden tanımlanması da çok yaygın. Kur’ân’a göre kadının kocasına itaat etmesi gerektiği yorumları da “Müslüman feministler” tarafından kabul görmüyor. Sönmez’e göre Kur’ân, kadın ve erkeği eşit sorumlu tutuyor:

     “Hem kadın hem erkeğe aile yükümlülüklerini yerine getirmesi emrediliyor. Kadına evi işaret eden ve kadını sadece annelikle tanımlayan hiçbir şey yok. Kadın, Allah’a karşı doğrudan sorumlu bir bireydir.”

     “Müslüman feministler”, patriyarka (mutlak erkek hakimiyeti) ile mücadeleyi de esas alıyor. Kadınların son 200 yıldaki kazanımları feminist mücadelenin bir başarısı olarak tanımlanırken, ırkçı ve sağ siyasetin yükselişi ise patriyarkanın kaybettiği alanları geri kazanma çabası olarak yorumlanıyor. Sönmez de ırkçılık ve sağın yükselişiyle kadına şiddet arasında bağ kuruyor:

     “Bu ülkede kadına yönelik şiddetin yükselmesinde en büyük etken patriyarkanın güçlenerek kadın kazanımlarına saldırmasıdır. Kurumsal mekanizmalarla yasal düzenlemelere saldırıyorlar; evde, ailede, sokakta kadının özgürlüğüne saldırıyorlar. Ülkelerin yöneticileri, ‘hayır’ deme gücüne sahip değil, hatta bu düşünceler iktidarda.”

     FEMİNİZM’İN “KADIN – ERKEK EŞİTTİR” SÖYLEMİ İSLAM İLE ÇELİŞİYOR

     İslamî çevrelerde “Müslüman feminist” kavramına itirazlar da güçlü. Genelde cinsiyet rollerinde eşitlik değil farklılığın esas alınması gerektiği savunuluyor. Yeni Şafak yazarı Sema Maraşlı, bu kavrama farklılık perspektifini esas alarak yaklaşıyor. Maraşlı’ya göre İslam’ın ilkeleri ile Feminizm’in argümanları birbirine tamamen zıt. Maraşlı, Nisa sûresinin 32. âyetini referans gösteriyor:

     “Rabbimiz kadın ve erkeğin birbirinden farklı yaratıldığını ve ikisine de birbirinden farklı üstünlükler verdiğini beyan ediyor ve ‘Birbirinize özenmeyin’ diye tavsiyede bulunuyor.

     ‘Allah’ın sizi birbirinizden üstün kıldığı şeyleri iç çekerek arzu etmeyin. Erkeklerin de kazandıklarından nasipleri var, kadınların da kazandıklarından nasipleri var. Allah’ın lütfundan isteyin; şüphesiz Allah herşeyi bilmektedir.’ (Nisa sûresi, 32. âyet)”

     Kadın – erkek eşitliğini İslam’la çelişen bir durum olarak gören Maraşlı’ya göre insan hakları ve adalet konusunda kadın ve erkek eşittir fakat cinsiyet rolleri konusunda böyle bir eşitlik sözkonusu olamaz.

     Maraşlı, “Bir cinsiyete çok verilen vasıflar diğer cinsiyete az verilmiş. Mesela insan ilişkilerinde kadınlar daha iyiyken, erkekler nesnelerin dünyasında daha başarılıdır. Kadınlar mühendis olmaları için erkeklerle yarıştırılıyor” deyip ekliyor: “İnsan ilişkilerinde başarılı olmak, çocuk doğurup büyütmek ve toplumun mimarı olmak makinalardan daha mı değersizdir?”

     FEMİNİZM ÖZGÜRLÜĞÜ, DÎN BAĞLILIĞI ESAS ALIR

     İslam’ın Feminizm’in argümanlarıyla örtüşmediği de sıklıkla tartışılıyor. Feminizm’in özgürlüğü, dînin ise bağlılığı esas aldığını belirten Sema Maraşlı, Müslüman kadın ve erkeği “özgür değil, gönülden Yaratıcı’ya bağlı” olarak tanımlıyor ve ekliyor: “Özgürlüğümüz Allah’ın çizdiği sınırlar kadardır.”

     Sema Maraşlı, İslam’da kadının ikincil olduğu algısını ise reddederek, “Dînimiz aileye her kurumda olması gerektiği gibi bir idareci tayin etmiştir, bu da erkektir. Kavvam yani koruyan, idare eden ve sorumluluk alan erkektir. Bu, kadını değersizleştirmez, statü üstünlüğü mutlak bir üstünlük değildir. Ailenin devamı ve düzeni için gereklidir. Dînimiz ailenin sorumluluğunu kadının narin omuzlarına yıkmaz, erkeğin güçlü kollarına bırakır” diyor.

     Maraşlı Feminizm’in bireyselliği savunması ve aileye karşı durmasını da eleştiriyor: “Gösterilerde ‘Aileniz Batsın’ diye pankart taşıyan başörtülü kadınlar, ailesine değer veren muhterem bir kadının adını feminist derneklerine isim yapıyor. Tek başına bu tezat bile Feminizm’in Müslüman kimliğiyle birarada olamayacağını gösteriyor.”

     FEMİNİZM’İN KADINI ÖNE ÇIKARMASI CİNSİYETÇİDİR

     Bu çevrelerde İstanbul Sözleşmesi de tartışmanın odağında. Bazı taraflar sözleşmenin kadına karşı şiddetle mücadelede etkin bir araç olduğunu savunurken, bu sözleşmeyi bütün erkekleri şiddet yanlısı ve istismarcı olarak kabul etmekle eşdeğer bulanlar da var. Erkeğin saldırgan ve kadının kurban olduğu önkabulüyle hazırlanmış bir sözleşmeyi cinsiyetçi olarak değerlendiriyorlar.

     Maraşlı, “kadın beyanının esas alınarak erkeklerin iftiralar karşısında çaresiz bırakılmasından” rahatsız. Feminizm’in kadını öne çıkarmasını bizzat “cinsiyetçi bir tavır” olarak gören Maraşlı, “mutsuzluklar ve şiddetin sebebini sadece erkeğe yüklemenin iki cinsiyet arasında düşmanlığa sebep olacağını” savunuyor:

     “Şiddetin en çok boşanma aşamasında olması, İstanbul Sözleşmesi ve ona bağlı çıkarılan 6284 sayılı kanunun kötüye kullanılmasından kaynaklanıyor. İstanbul Sözleşmesi ile adalet sistemi temelden sarsıldı, insanların masumiyet karinesi yok sayıldı. Sözleşme, acilen iptal edilmelidir.”

     İstanbul Sözleşmesi olarak anılan Kadına Yönelik Şiddet ve Ev İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye Dair Avrupa Konseyi Sözleşmesi, kadına yönelik şiddet konusunda bağlayıcılığa sahip ilk uluslararası sözleşme.

     Bu nedenle yalnızca sözleşmeyi onaylayan ilk devlet olan Türkiye açısından değil, Avrupa Konseyi’ne üye tüm diğer devletler bakımından da son derece önemli bir yere sahip.

     11 Mayıs 2011’de İstanbul’da imzaya açılan sözleşme, 1 Ağustos 2014’te yürürlüğe girdi.

     Cinayet işleyen erkekler üzerinden bütün erkeklerin suçlu ilan edilmesinin mağduriyet yarattığını savunan Maraşlı, şiddetin cinsiyetinin olmadığını ve kadınların da son derece zalim olabildiğini söylüyor.

     ŞİDDET, MODERN DÜNYANIN TOPLUMSAL KRİZİ

     Bir yazısının yayımlanmaması gerekçesiyle geçen ay Yeni Şafak gazetesinden ayrılan Özlem Albayrak ise kadına karşı şiddeti geleneksellikten modernliğe geçiş sürecinde yaşanan toplumsal bir kriz olarak okuyor:

     “Eski geleneksel değerler işlevini yitirdi, ama yerine daha yenileri tahkim edilemedi. Kadına yönelik şiddet, erkek özgüvensizliğinin tezahürü olarak dışa vuruyor. Erkek, hayat boyu helâli, namusu sayacağı ve kendisinin her türlü kahrını çekeceğini varsaydığı kadın boşanmak istediğinde çıldırıyor. Çünkü o erkek, gelenek tarafından meşrûlaştırılan egemenliğini kaybettiğini seziyor, nasıl başa çıkacağını bilemiyor, şiddete başvuruyor.”

     Albayrak’a göre Müslüman toplumlardaki feminist hareketler Batı’dakilerin bir taklidi değil aksine sömürge ve Kapitalizm karşıtı bir pozisyonla ayrışan ve milliyetçi bir karaktere bürünen akımlar:

     “Müslüman feministler; seküler olmayan, dînlere mesafeli olmayan, erkekleri düşmanlaştırmayan, LGBTİ’nin varlığını kabul etmesine rağmen onu meşrûlaştırmayan bir Feminizm yorumu olabileceğini göstermeleri açısından bence kıymetliler.”

     Albayrak, Müslüman bir feministin mümkün olup olamayacağı sorusunun ise kolay bir soru olmadığını belirtiyor: “Feminizm’den kasıt, geleneksel ataerkil toplumlarda kadınların cinsiyet eşitliği için mücadele etmesiyse bunu tuhaf bulmam, ama Feminizm!’den anladığımız cinsel özgürlük ya da erkek karşıtlığı olacaksa, Müslüman kadın feminist olamaz.”

     Albayrak’a göre cinsiyet eşitliği mücadelesi dînle araya mesafe koymadan da verilebilir. İslam’ın kadının özgürleşmesiyle çeliştiği fikrine karşı çıkan Albayrak, feminist hareketin İslam başta olmak üzere tüm dînlere ataerkil oldukları gerekçesiyle mesafe koyulmasını da hatalı buluyor: “Hem Müslümanlık’ı oryantalist bakışa karşı savunmak hem de Müslüman düşüncenin yenilenmesini talep etmek mümkün.”

     KİMİN FEMİNİST OLDUĞUNA BİZ KARAR VERMEYİZ

     Feminist yazar Ayşe Düzkan ise kimlik tartışmasından ziyade “Ortak bir mücadele mümkün mü?” sorusuna odaklanmayı değerli buluyor:

     “Kendine feminist diyenler adına onların feministliklerine biz karar veremeyiz ama hangi fikrin feminist olup olmadığını tartışabiliriz.”

     Düzkan, “‘Örtülüyüm ama çalışmak istiyorum, evde oturmak istemiyorum, annelikle yetinmek istemiyorum, anne olmak istemiyorum’ diyen kadınlar var. Bunlara İslamcı erkekler ateş püskürüyor” diyor. Düzkan başörtüsünün bir özgürlük olarak ifade edilmesine karşı çıkıyor ve özgürlük ve eşitlikle ilgili sınırlar konulması gerektiğini savunuyor:

     “En güçlü merciden de gelse bir emre itaat etmek özgürlük değildir ancak hak olabilir. Dolayısıyla başörtüyü özgürlük olarak tanımlayıp onu Feminizm içine sıkıştırmayı doğru bulmuyorum.”

     BAŞÖRTÜSÜZ MÜSLÜMAN FEMİNİSTLER DE VAR

     Feminist mücadeleye 2006’da Amargi dergisi çevresinde örgütlenerek katılmış olan Feride Eralp de kimin kendine hangi noktada feminist dediğinin bir başkası tarafından değerlendirilemeyeceği kanısında.

     “‘Birbirimize Sahip Çıkıyoruz’ sloganıyla biraraya gelen kadınlar arasında Müslümanlar da vardı; kadın mücadelesinden birbirini bilen insanlardık; birlikte tartışma ve politika yapma alanımız vardı” diyen Eralp, feministlerin başörtüsü yasağını tartıştığı bir dönemde bu alana dahil olduğunu belirtiyor.

     “Kendini ‘Müslüman feminist’ olarak nitelendiren kadınların hepsi başörtülü değil. Bu sadece dîn meselesi değil. Kadın bedeninin nasıl bir sembolik araç olabildiğinin tarihiyle ilintili. Örtülüyü örtüsüzü ayırıyorsun, ama aslında hepsini metalaştırıyorsun. Bu, patriyarkanın kadim iktidar olma yöntemi. Bıyığın, sakalın, takkenin değil de başörtüsünün İslam’ın sembolü olarak tartışılmasının nedeni patriyarkal tahakküm.”

     Eralp, Müslüman olan ve olmayan kadınların tarihsel olarak birlikte mücadele ettikleri anların bir dayanışma dinamiği geliştirdiğini belirtiyor:

     “Kemalist bir ideolojinin iktidarda olduğu yıllarda Müslüman feminist kadınlar çifte bir dışlanma eğilimindeydi. Bu kadınlar kendi varoluş mücadelelerini verirken ‘Siz bizi yok saydınız’ demek zorunda kaldı. Bugün ise başka bir ideoloji iktidarda ve hakim paradigma değişti. Şimdi, o kadın şort giydiği için taciz edilen diğer bir kadınla dayanışıyor. Bu, bizim birbirimizle ilişki kurma biçimimizi de değiştiriyor.”

     Akanda Taştekin

     BBC

     4 EKİM 2019

 

290 Total Views 20 Views Today
Twitter'da Paylaş     Facebookta Paylaş

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir