Amerika’yı İlk Keşfeden Gerçek Kâşifler – 2

 

İbrahim Sediyani

 

 

 

 

 

– geçen bölümden devam –

     MÜSLÜMANLAR

     Müslümanlar’ın “Amerika”yı keşfi ise İslam’ın doğuşundan kısa bir süre sonradır. Esasında Müslümanlar bir değil, farklı zaman aralıklarıyla birkaç kez “Amerika” topraklarına ayak bastılar.

     Britanya doğumlu Yeni Zelandalı arkeolog, dilbilimci ve zooloji profesörü ve aynı zamanda Amerikan Bilim ve Sanat Akademisi, Kraliyet Topluluğu, Epigrafi Topluluğu ve Bilimsel ve Arkeolojik Keşifler Derneği (İng. American Academy of Science and Arts, the Royal Society, the Epigraphy Society and the Society of Scientific and Archeological Discoveries) üyesi olan Howard Barraclough Barry Fell (1917 – 94), Colombo öncesi Amerika’yı keşfedip yerleşenlerin tarihini kaleme aldığı ve 1980 yılında basılan “Saga America” (Efsane Amerika) adlı kitabında, Müslümanlar’ın henüz üçüncü halife Osman bin Affan (576 – 656) ve dördüncü halife Ali bin Ebû Talib (599 – 661) döneminde Amerika’ya ulaştıklarını ve burada denizcilik mektepleri açtıklarını göstermektedir. (82)

     Berry Fall’ın yanısıra ABD’li arkeologlar Robert Fleming Heizer (1915 – 79) ve Martin Alexander Baumhoff (1926 – 83) tarafından gerçekleştirilen arkeolojik kazılarda, bugünkü Nevada, Colorado, New Mexico ve Indiana eyaletlerinde 7. ve 8. yy’larda açılmış Müslüman okulları olduğu ortaya çıkmıştı. Araştırmacılar, Batı Amerika’nın el değmemiş bölgelerinde kayalar üzerinde bulunan bu yazılar, çizimler ve tabloların, o zamanlar uygulanan ilk ve orta düzeydeki Müslüman eğitim sisteminin kalıntıları olduğunu belirtiyorlar. Bu belgeler, Kuzey Afrika Arapçası’nın eski Kufî Arap harfleriyle yazımından oluşuyor ve “Okuma – Yazma”, “Aritmetik”, “Dîn”, “Tarih”, “Coğrafya”, “Matematik”, “Astronomi” ve “Denizcilik” konularını kapsıyor. (83)

     Bu yerleşimcilerin torunlarının Iroquois, Algonquin, Anasazi, Hohokam ve Olmek’in mevcut yerli kabileleri olduğu düşünülmektedir. (84)

     Yukarıda adlarını zikrettiğimiz ABD’li ve Britanyalı bilim adamları ve arkeologlar tarafından sunulan diğer bir kanıt, Nevada’daki arkeolojik çalışmalar sırasında bir kaya üzerinde bulunan “Bismillah” (ﺒﺴﻢﷲ) ve “Muhammedun Resulullah” (ﷴ ﺭﺴﻮﻝﷲ) ibarelerinin bulunduğu yazıtın, alfabede hareke işaretlerinin henüz olmadığı 7. yy’a ait olmasıdır. (85)

     Son yüzyıl içinde Batı’da yapılan bilimsel çalışmalar, Colombo’dan yaklaşık 7 asır önce “Amerika” kıtasında Müslümanlar’ın varlığını kanıtlamıştır. Kıtada konuşulan dillerin filolojik köken incelemeleri ve o muazzam topraklarda gerçekleştirilen arkeolojik kazılar, kıtanın İslamî kökenlerine ışık tutmuştur. O coğrafyada bulunan sikkeler, madalyonlar, ev aletleri ve diğer araç gereçler, 8. ve 9. yüzyıl Abbasî eserleridirler. Kesin olan birşey var ki, o da, Müslümanlar’ın henüz 650’li yıllardan başlayarak “Amerika” topraklarını yerleşime açtıklarıdır. Müslümanlar henüz bu tarihlerde o topraklarda camiler ve okullar inşâ ettiler ve gerek dînî inançları ve gerekse kültürleriyle Kızılderili halkları üzerinde derin bir etki bıraktılar. (86)

     İslam dünyasında, Dünya’nın yuvarlak olduğu fikrini ilk ortaya atan kişi, kendi zamanının çok ötesinde bir ilmî ve felsefî birikime sahip olan, büyük bir İslam âlimi olmasının yanında aydın bir filozof olan, Sünnî Hanefîlik mezhebinin imamı olup kısaca İmam-ı Âzam Ebû Hanife olarak bilinen Kürt âlim Ebû Hanife Numan bin Sabit bin Zuta bin Mah bin Marzuban el- Kufî (699 – 767)’dir. (87)

     İslam dünyasında, Dünya’nın yuvarlak olduğunu söyleyen ikinci kişi, yine bir Kürt olan ünlü coğrafyacı Ebû Qasım Ubeydullah bin Abdullah bin Xordazbe (820 – 912)’dir. (88)

     Bilime verdiği önem ve bilim insanlarının çalışmalarına verdiği teşviklerle bilinen Abbasî Halifesi Ebû Abbas Abdullah el- Me’mun ibn-i Harun er- Reşîd (786 – 833)’in talebi üzerine dönemin Müslüman ilim adamları ve coğrafyacıları tarafından 9. yy’ın hemen başlarında çizilen dünya haritası, aslında İslam âleminin daha o dönemde dünyanın yuvarlak olduğunu bildiğini gösteriyor. Bu yüzden bilinen en eski küresel izdüşümlü dünya haritası, Arap – İslam kültür çevresine aittir. Bilim dünyasında çığır açan ve muhteşem bir yenilik getiren bu haritada küresel izdüşüm kullanımının yanısıra, kıt’âları kuşatan okyanuslar da resmediliyordu. Hint Okyanusu ilk kez bir haritada “iç deniz” olarak gösterilmemiş, Afrika deniz yoluyla dolaşılabilir bir şekilde çizilmişti. (89)

     Bu haritanın orijinali kaybolmuşsa da, 1340 yılından kalan bir kopyası 1980’li yıllarda günışığına çıkarılmıştır. Orijinal haritanın içeriği bu kopyalarda bir ölçüde bozulmuş olsa da, 1340 tarihli kopya dahi, Almanya’nın Frankfurt (Alm. Frankfurt am Main) şehrinde bulunan Johann Wolfgang von Goethe Üniversitesi (Alm. Johann Wolfgang von Goethe – Universität) bünyesindeki İslam – Arap Bilimleri Tarihi Enstitüsü (Alm. Instituts für Geschichte der Arabisch – Islamischen Wissenschaften)’nün ve aynı adlı müzenin kurucusu olan Bitlisli Kürt bilim adamı ve İslam tarihi profesörü Fuat Sezgin (1924 – 2018)’e göre, “eşsiz bir kartografik âbide” niteliği taşımaktaydı.

     Hindistanlı ünlü İslam tarihçisi, fakih ve dîn bilgini Muhammed Hamidullah (1908 – 2002), Or­taçağ İslam coğrafyacılarının eserlerinde, bazı Arap denizcilerin Amerika kıyılarına ulaştıklarına ilişkin hikâyeler bulundu­ğunu ve Colombo’nun, batıya giderek Hindistan’a ulaşılabileceği fikri­ni de Müslüman bilginlerden esinlendiğini söylemektedir. (90)

     “Amerika”daki Müslüman varlığıyla alakalı ortaya koyduğu ilmî çalışmalarla İslam dünyasında adından en çok sözettiren tarihçi olan Prof. Muhammed Hamidullah, şu bilgileri aktarmaktadır: “Dilbilimciler, Cristoforo Colombo’dan evvelki zamanlarda Kızılderililer’in dillerinde Arapça asıllı kelimelerin bulunduğunu ortaya çıkarmıştır. Colombo, Küba kıyılarında havlamayan köpekler görmüştür ki, bunlar da Batı Afrika cinsi köpeklerdir.” (91)

     Bitlisli Kürt bilim adamı ve İslam tarihi profesörü Fuat Sezgin, İslam dünyasının Colombo’dan ve Avrupalılar’dan çok önceleri “Amerika”ya ulaştıklarını kanıtlayan değerli çalışmalar ortaya koymuş bir insandır. Kürt ilim adamı Fuat Sezgin, İslam dünyasının 9. yy’da dahi Batı’nın 15. yy’da eriştiği teknolojik düzeyden ne ölçüde ileride olduğunu ve “Amerika”nın keşfine giden yolun İslam dünyasına mensup âlimlerin bilimsel katkılarıyla nasıl adım adım döşendiğini ortaya koyuyor. (92)

     Ortaçağ’da kaleme alınmış İslamî kaynaklar, Atlas Okyanusu’na açılan Müslüman gemilerinden bahsederler. Örneğin dönemin dünyaca ünlü ilim adamlarından, Arap tarihçi ve coğrafyacı Ebû Hesen Ali bin Huseyn bin Ali el- Mesudî (896 – 957), bu hususta çok ilginç bir bilgi aktarmaktadır. El- Mesudî’nin aktardığına göre, Xaşxaş bin Said bin Eswed (859 – 956) adındaki Kurtubalı bir tüccar, 889 yılında Endülüs’ün (bugünkü İspanya’nın) Palos kenti limanından okyanusa doğru açılmış, “Amerika” kıt’âsına ulaşmış ve hatta aylar sonra oradan muhteşem hazinelerle geri dönmüştür. (93)

     El- Mesudî ayrıca daha o dönemde kaleme aldığı eserlerinde Dünya’nın yuvarlak olduğunu ileri sürüyordu. (94) Kendisinin henüz 10. yy’da hazırladığı küresel dünya haritası, olağanüstü bir çalışmadır. (95)

     Yine Endülüslü ünlü Berberî seyyah, coğrafyacı ve haritacı Ebû Abdullah Muhammed bin Muhammed bin Abdullah bin İdris Şerif el- İdrisî (1100 – 66) de Atlas Okyanusu’na açılan gemilerden bahsetmektedir. (96)

     Sicilya’da Sicilya Viking Kralı II. Roger (1095 – 1154)’in sarayında bulunmuş olan Şerif el- İdrisî, bugünkü Portekiz’in başkenti Lizbon’dan 8 kişilik Müslüman bir grubun “Amerika”ya gittiğini, oradaki bazı adaları meskun tuttuklarını yazmıştır. (97) Colombo, İdrisî’nin haritasından da yararlanarak “Amerika”ya gitmiştir. İdrisî’nin haritası, üç asır boyunca Avrupa’da boşluğu doldurmuştu. (98)

     1787 yılında Massachusetts eyaletine bağlı Middlesex ilinin Malden ilçesindeki yol çalışmaları sırasında, üzerinde “La İlahe İllallah, Muhammedun Resulullah” yazan dirhemler bulunmuştur. İşçilerin bulduğu bu dirhemleri incelemek için alan ABD’li dînbilimci ve kâtib Thaddeus Mason Harris (1768 – 1842), bunları Harvard Üniversitesi’ne teslim etti. Dirhemler üzerinde yapılan bilimsel incelemede, bunların 9. ve 10. yy’lara ait Semerkand dirhemleri olduğu tespit edilmiştir. (99)

     Araştırmacılar, Amerika ve Afrika’da değişik dönemlerde yapılan arkeolojik kazılar neticesinde ele geçen ve İslam Peygamberi Hz. Muhammed (571 – 632)’in adının yazılı olduğu yazılar arasındaki benzerliğe dikkat çekmektedirler. Günyüzüne çıkarılan bu kalıntılar şu anda Kaliforniya Üniversitesi’nde korunmaktadır. (100)

     ■ VİKİNGLER

     Aynı dönemde “Amerika” kıt’âsına ulaşmayı başaran ve “Yeni Dünya”yı keşfeden bir diğer topluluk da, İskandinavyalı Vikingler’dir.

     Dünyada “Viking Çağı”nın yaşandığı dönemde Vikingler, önce 793 yılında İngiltere’yi (101), 794 yılında İskoçya’yı (102), 795 yılında da İrlanda’yı (103) fethettikten sonra, önemli bir kısmı doğuya ve güneye yönelerek 814 – 55 yılları arasında Kıt’â Avrupası’na, Normandiya (104), Fransa (105) ve Endülüs (106) topraklarına saldırırken, bir kısmı da batıya ve kuzeye yönelerek 825 yılında Faroe (Far. Føroyar; Dan. Færøerne) Adaları’na (107), 870 yılında İzlanda (İzl. Ísland)’ya (108), 986 yılında dünyanın en büyük adası olan ve Amerika kıt’âsında yer alan Grönland (İnu. Esk. Kalaallit Nunaat; Dan. Grønland)’a (109), 1000 yılında da Kanada’ya (110) ulaştılar.

     Vikingler, 1492 yılında Colombo ve avanesinin “Amerika”ya gidişinden 500 yıl önce o topraklara gitmiş ve ayak basmış Avrupalılar’dırlar.

     Britanya, İrlanda ve Shetland Adaları’nı fethettikten sonra Vikingler’in önemli bir kısmı doğuya ve güneye yönelerek Kıt’â Avrupası’na, Normandiya, Fransa ve Endülüs topraklarına saldırırken, bir kısmı da batıya ve kuzeye yönelerek Faroe (Far. Føroyar; Dan. Færøerne) Adaları’na doğru sefere başladılar. Vikingler, 9. yy’ın ortalarında, Atlas Okuyanusu üzerinde yer alan ve tam da İskoçya – Norveç – İzlanda üçgeninin ortasında bulunan Faroe Adaları’nı keşfettiler. Buraya da yine Norveçli Vikingler yerleştiler. (111)

     Atlas Okyanusu ile Norveç Denizi arasında yer alan İzlanda (İzl. Ísland) Adası’nın Vikingler tarafından fethedilmesi ve sömürgeleştirilmesi, 9. yy’da, Faroe Adaları’nın fethedilip buraya yerleşilmesinden hemen sonrasına tekabül ediyor. (111) Kuzey Atlantik’i keşfeden Norveçli Vikingler’in İzlanda’yı 870 – 930 yılları arasında kolonileştirmeye başladığı ve burayı bir “Viking ülkesi” haline getirme sürecinin 1100 yılında tamamlandığı düşünülmektedir. (113)

     İzlanda sagalarına (destanlarına) göre, İzlanda’ya ayak basan ilk Viking, Faroe Adaları’ndan buraya gemiyle gelen Naddoðr (? – ?) adlı bir Viking savaşçısıdır. (114)

     Ada keşfedildikten sonra, Norveç Viking Kralı I. Harald Hårfagre (850 – 932)’nin baskıcı yönetiminden bıkan Norveçliler, İzlanda’ya doğru göç ettiler ve buraya yerleşerek kendilerine yurt yaptılar. Yaşaması zor bir coğrafya olmasına rağmen, tıpkı Norveç’te yaptıkları gibi İzlanda’da da toprağı ekip biçmeyi başardılar. (115) İzlanda büyük kısmı buzlarla kaplı bir ada ülkesidir ve zaten “Ísland” (İzlanda) olan ismi de “Buz Ülkesi” anlamına gelmektedir. (116) (ís: buz; land: ülke)

     İzlanda’ya yerleşen Vikingler, hakikaten burada muazzam bir edebiyat ortaya koymuşlardır. Eski Kuzey (Old Norse) edebiyatının ve tarihinin büyük bir kısmını bu metinlerden öğrenmekteyiz. Bugün araştırmacılar, Vikingler hakkında ana kaynak olarak Vikingler tarafından kaleme alınmış olan “İzlanda sagaları” (İzl. Íslendingasögur)’nı referans alıyorlar. (117) Bu sagaların 6 tanesi 1200 – 30 yılları arasından, 12 tanesi 1230 – 80 yılları arasından, 5 tanesi 1270 – 90 yılları arasından, 6 tanesi 1300’lü yılların başlarından, 6 tanesi de 1300’lü yılların ortalarından kalmıştır. (118)

     Vikingler İzlanda’da yalnızca muazzam bir edebiyat ortaya koyup yeni yerleşim birimleri kurmakla yetinmediler. Sadece Vikingler ve İzlanda için değil, tüm Dünya Tarihi ve İnsanlık Tarihi için önemli olan bir şey daha yaptılar: Althing

     Dünya ve İnsanlık Tarihi’nin ilk parlamentosu

     Vikingler, bugünkü başkent Reykjavik’in 40 km kuzeydoğusunda yer alan Þingvellir Millî Parkı (İzl. þjóðgarðurinn á Þingvöllum) içinde 930 yılında Althing (İzl. Alþingi) adlı parlamentoyu kurdular. Vikingler’in 930 yılında kurduğu ve günümüzde halen bağımsız İzlanda Cumhuriyeti’nin parlamentosu olan Althing (İzl. Alþingi), dünyanın en eski parlamentosudur. (119)

     Yani anlayacağınız, Batılılar tarafından, özellikle de İngiliz, Alman ve Fransız kaynaklar tarafından hep “barbar”, “vahşî”, “acımasız”, “gaddar” olarak gösterilen Vikingler, aslında dünyada ilk parlamentoyu inşâ etmiş olan topluluktur. Ve bu parlamento (Althing = Alþingi), halen dahi dünyanın en demokratik ve uygar ülkelerinden biri olan İzlanda’nın ulusal parlamentosudur.

     Vikingler, 900’lü yıllarda İzlanda’dan sonra hemen ardındaki Grönland’ı da keşfettiler. Adaya Vikingler yerleşti. Bunlar, adaya “Yeşil Ülke” anlamındaki şimdiki adını verdiler. Vikingler, adayı kolonileştirdi. Ülkesinden kovulmuş bir canî olan İzlandalı Kızıl Erik (Vik. Eríkr hinn Rauði) lakaplı Eríkr Þorvaldsson (950 – 1003), 986 yılında Grönland’a gidip adayı keşfetti. (120)

     Dünyanın en büyük adası olan Grönland (İnu. Esk. Kalaallit Nunaat; Dan. Grønland), günümüzde her ne kadar Danimarka’ya bağlı “özerk” (otonom) bir coğrafya ise de, kontinental olarak Avrupa değil Amerika kıt’âsına aittir. Dolayısıyla 986 yılında Vikingler’in Grönland’a çıkması, aynı zamanda Vikingler’in ilk kez Amerika kıt’âsına ayak basması anlamına gelir.

     Kızıl Erik, adanın güneybatı kıyısında bir Viking kolonisi oluşturdu. Bugün kendi adıyla anılan Erik Fiyordu’nda yer alan ve şu anda Brattahlíð (İnu. Esk. Qassiarsuk) adlı köyün bulunduğu mıntıkaya yerleşti. (121) Burada yapılan arkeolojik kazılarda 450 çiftlik kalıntısı bulunmuştur. Şimdiki Ivigtût (bugünkü ismi Ivittuut) köyünün bulunduğu orta yerleşim bölgelerinde ise o ilk zamanlarında 20 adet çiftlik kurmuşlardı. (122) Adanın batısında, Grönland’ın bugünkü başkenti Godthåb (Esk. İnu. Nuuk; Dan. Godthåb) yakınlarındaki Godthåb (Nuuk) Fiyordu’nun olduğu mıntakada ise ilk yerleşimi 12. yy’dan önce kurdular. (123)

     Grönland’daki Viking yerleşmeleri, güney ve batı sahillerinin korunaklı fiyortlarında kuruldu. Batı kıyılarından yaklaşık 650 km uzaklıkta üç ayrı bölgeye yerleştiler. Bazı fiyortlardaki iklim sertleşince, özellikle iklimin adaya “Küçük Buz Devri” yaşattığı 1400’lü yıllara kadar, İzlanda’nınkine benzer pastoral bir yaşam biçimi sürdüler. (124)

     Grönland’ın Vikingler tarafından keşfedildiği aynı yıl, 986 yılında İzlanda’nın batı sahillerindeki 25 Viking gemisinden 14’ü, içindeki 700 Viking’le Grönland’a doğru yola çıktı. Norveçli Vikingler, Grönland’ın güneybatı kıyılarını yerleşime açarak, 1100 yılından önce Doğu Yerleşkesi (Eski Viking dilinde Eystrybyggð; şimdiki Danca ismi Østerbygden) ile Batı Yerleşkesi (Eski Viking dilinde Vestribyggð; şimdiki Danca ismi Vesterbygden) adlarını verdikleri yerleşimleri kurdular. Artık bu iki yerleşimde toplam 3000 kişilik bir Viking nüfûsu yaşıyordu. (125)

     İzlanda sagalarından biri olan ve 1265 yılında (126) kaleme alınmış olup 16 bölümden (127) oluşan “Kızıl Erik Sagası” (İzl. Eiríks Saga Rauða)’nda, ayrıca 13. yy’da (128) kaleme alınmış olan “Grönland Sagası” (İzl. Grænlendinga Saga)’nda ve bir de 14. yy’da (129) kaleme alınmış olan “Hauk Kitabı” (İzl. Hauksbók)’nda, artı bir de 14. yy’da kaleme alınmış olup 225 yapraktan (130) oluşan ve 15. yy’da kendisine 25 yaprak (131) daha eklenen “Flateyjar Kitabı” (İzl. Flateyjarbók)’nda anlatıldığına göre, Grönland’ın batısındaki topraklar, Grönland’daki ilk Viking yerleşimlerinin kurulmasından yalnızca birkaç yıl sonra keşfedilmiştir.

     Sonra Grönland adası, iklimin soğuması nedeniyle unutuldu. Aynı çağda, batıdan gelen bir Eskimo halkı, adanın kuzeybatı kıyısına vardı ve burada Thule kültürünü kurdu. Bugünkü Grönlandlılar, onların soyundan gelir. (132)

     Nüfûsu 4 bine ulaşan İskandinav kolonisi, Norveç Viking Kralı IV. Håkon Håkonsson (1204 – 63) ile yapılan bir antlaşmayla 1261 yılında Norveç’e, daha sonra da 1380’de Danimarka’ya bağlandı. Eskimo ve İskandinav kültürleri, bazen savaş, bazen de barış içinde 500 yıl kadar yanyana yaşadılar. Bu durum, İskandinav köylü toplumunun, iklimin soğuması ve Norveç’ten yapılan yiyecek ikmalinin aksaması sonucu yok olmasına değin sürdü. (133)

     1500’e doğru Eskimolar, adanın tek sahibiydiler. Kapalı bir ekonomi içinde, dünyanın geri kalan bölümünden habersiz yaşıyorlardı. (134)

     Dünyanın en büyük adası olan Grönland, yalnızca konumu, iklimi ve coğrafyasıyla değil, ismiyle de dünyanın en ilginç olaylarından biridir. Nedeni, altıda beşi buzlarla kaplı olmasına rağmen isminin “Yeşil Ülke” anlamında “Grønland” olması.

     Bunun hikâyesi de çok ilginçtir:

     Grönland’ın aslında gerçek ismi, yani oranın yerlileri olan Eskimolar’ın dilindeki ismi “Kalaallit Nunaat”tır. Bu isim, Eskimo İnuit dilinde “Kalaallit Ülkesi(Kalaallitler’in Ülkesi) anlamına geliyor. Burada yaşayan halk, bir Eskimo ırkı olan İnuit ulusunun Kalaallit kavmindendir. (135)

     Vikingler daha önce İzlanda’yı keşfetmiş, adaya önce “Kar Ülkesi” anlamına gelen “Snæland” ismini (136), daha sonra da “Buz Ülkesi” anlamına gelen bugünkü “Ísland” (İzlanda) ismini (137) vermişlerdi.

     Fakat çok soğuk ve buzlu bir coğrafya olduğu için, İskandinavya’daki halk gelip İzlanda’ya yerleşmeye korkuyordu. İsmini bile duyunca ürperiyorlardı.

     Vikingler bu sefer kendi halkına bir oyun oynadı. Grönland’ı keşfettikten sonra, mahsustan adanın ismini “Yeşil Ülke” anlamında “Grønland” koydular. Bunu kasıtlı olarak yaptılar ki, İskandinavya’da yaşayan halk burayı yeşillikler içinde Cennet gibi bir yer sansın ve buraya gelip yerleşsin. Yani Vikingler, sırf kendi halkını kandırmak için, İskandinavya’da yaşayan insanları buraya çekebilmek için adanın ismini “Grønland” (Yeşil Ülke) koydular. (138)

     Dünyanın en büyük adası olan ve tamamı buzlarla kaplı Grönland’ın halen dahi bu ismi taşımasının hikâyesi, işte böyledir.

     Vikingler’in Kanada’yı keşfi, doğusundaki Grönland’ı keşfinden hemen sonra, takriben 1000 yılındadır. Grönland’ı keşfetmiş olan Kızıl Erik (Eríkr Þorvaldsson)’in oğlu Leifr Eiríksson den Lykkelige tarafından keşfedilmiştir. Leifr Eiríksson, İzlanda’dan Grönland’a Hristiyanlık’ı yaymak için geldikten bir yıl sonra, bir grup Viking ile gemiyle batıya seyahat ederek Kanada kıyılarına ulaşmıştır. (139)

     Leifr Eiríksson’un komutasındaki Vikingler, takriben 1000 yılında, Kanada’nın batısındaki ve bugünkü ismi de zaten İngilizce’de “Yeni Keşfedilen Topraklar” anlamına gelen Newfoundland olup Kanada Konfederasyonu’na katılan son eyalet olan topraklara ayak bastılar. Vikingler, bugünkü Newfoundland eyaletinde, ismi Fransızca’da “Denizanası Koyu” anlamına gelen L’Anse aux Meadows mıntıkasında kısa ömürlü olan bir yerleşim kurdular. (140)

     Leifr Eiríksson den Lykkelige (970 – 1020)’nin ilk seferinden sadece 10 yıl sonra, 1010 yılında Vikingler bu kez de 160 kişilik bir gemiyle Kanada kıyılarına çıktılar. Bu sefere Bjarni Herjólfsson (966 – ?) ve Þórfinnr Karlsefni Þórðarson (? – ?) öncülük ediyordu. (141)

     Kızıl Erik’in iki oğlu ve bir kızı da Kanada topraklarına ayak basmıştır. Bunlar; Leifr Eiríksson den Lykkelige (970 – 1020), Þōrvaldr Eirikssonr (? – 1005) ve kızkardeşleri Freydís Eiríksdóttir (972 – ?). (142) Bunlardan Þōrvaldr, Kanada’da yerliler tarafından okla öldürülmüştür. (143)

     Bjarni Herjólfsson’un kendisine tarif ettiği güzergâhı takip ederek 25 kişilik bir Viking ekibiyle birlikte gemiyle 1800 km yol kateden Leifr Eiríksson den Lykkelige, aynı yıllarda Kanada’nın kuzeyindeki bugünkü Baffin (İnu. Esk. Qikiqtaaluk) Adası’na ulaştı. (144)

     Kızıl Erik’in oğlu Leifr Eiríksson, 507 bin 451 km² büyüklüğündeki bu adaya “Helluland” ismini verdi. Bu kelime, eski Viking dilinde “Düz Taşlar Ülkesi” veya “Kaya Ülkesi” anlamına geliyor. (145)

     Leifr Eiríksson, bu coğrafyayı, dönüşte kendi Viking halkına anlatırken, “Nereye giderseniz gidin hafif eğimli bir kıyı şeridine sahip, geniş beyaz kumsalları olan, düz ve ormanlık bir coğrafya” şeklinde tarif edecektir. (146)

     Vikingler, “Helluland” (Düz Taşlar Ülkesi) olarak adlandırdıkları coğrafyanın güney kesimlerini de “Markland” olarak isimlendirmişlerdi ve bu ifade de onların dilinde “Orman Ülkesi” anlamına geliyordu. (147)

     1004 yılında da Leifr Eiríksson’un kardeşi Þōrvaldr Eirikssonr, içinde 30 Viking’in bulunduğu bir gemiyle Kanada’ya gitti ve ilk kışı da orada geçirdi. Bahar geldiğinde Þōrvaldr, oradaki yerlilere saldırmaya başladı. Bir baskında, üç ayrı kanoda uyumakta olan 9 yerli Eskimo’ya saldıran Vikingler, bunların 8’ini öldürdü. Dokuzuncu kişi kaçmayı başardı ancak akşam olduğunda gizlice Viking kampına gelerek, gündüz kaybettiği arkadaşlarının intikamını tek başına aldı. Viking kampına oklarla saldıran bu cesur Eskimo, saldırganların elebaşı olan Þōrvaldr Eirikssonr’u okla öldürmeyi başardı. (148)

     Þōrvaldr’ın bir kardeşi, kardeşinin cesedini almak için günler sonra Grönland’dan Kanada’ya doğru hareket etti ve o da bu çetin yolculuğa dayanamayarak yolda öldü. (149)

     1009 yılında “Þorfinnr Karlsefni” (Yiğit Þorfinnr) lakaplı Viking savaşçı Þorfinnr Karlsefni Þórōarson (? – ?), bu sefer Kanada’ya daha önceki Viking seferlerinden çok farklı bir sefer düzenledi. 3 gemiyle yola çıkan Þorfinnr Karlsefni, gemilere 80’i erkek 80’i kadın 160 kişi bindirmiş, ayrıca gemilere tavuk, hindi gibi kümes hayvanları ve koyun, keçi gibi çiftlik hayvanları da doldurmuştu. Þorfinnr bu davranışıyla Kanada’daki yerli Eskimo halkına, “Biz buraya savaşmaya gelmedik, sizi öldürmeye gelmedik. Biz buraya yerleşip aile hayatı sürmeye, sizlerle beraber barış içinde yaşamaya geldik” mesajı vermek istiyordu. (150)

     Kanada’ya varıp güney kıyılarındaki Straumfjord’a yerleşen, kış bittikten sonra da Straumsöy’e geçip yerleşen bu Vikingler, hakikaten de vermek istedikleri mesaja sadık kalmışlar ve ona uygun olarak barışçı bir hayat sürmüş, kimseye saldırmamışlardır. Burada yerli halk ile Vikingler arasındaki ilk barışçıl ilişkilerin gerçekleştiğini gözlemlemekteyiz. İki halk arasında karşılıklı kültürel etkileşim ve eşya / kıyafet değiş – tokuşu da burada oluyor. Eskimolar Viking misafirlere giydikleri ve onları sıcak tutan kürkler hediye ederken, Vikingler de Eskimo yerlilere çiftlik hayvanlarından sağdıkları sütü ikram ediyor, ayrıca İskandinav kadınların başlarına bağladıkları kırmızı renkli başörtüleri hediye ediyorlardı. (151)

     Bu “barışçı” ve “uysal” Viking grubu Kanada’da üç yıl yaşayacaktır. Vikingler’in sayısı da oldukça azdı. Silah teknolojisi olarak yerlilerden öndeydiler fakat sayı olarak çok azdılar.

     Vikingler’in “Amerika”daki varlıkları kısa olmuştur. Orada kalıcı olarak yerleşmeyi hiçbir zaman düşünmediler. Vikingler’in “Amerika”ya (Kanada’ya) ilgisi, denilebilir ki, daha çok kürk için ve bir de Grönland’da eksik olan kereste gibi doğal ihtiyaçlar içindi. (152)

     Vikingler’in neden bu topraklara “kalıcı bir fetih” bağlamında ilgi duymadıklarının sebeplerini, iklimde ve Vikingler’in kıt’âya geliş istikametinde aramak gerekir. Vikingler “Amerika” kıt’âsını en kuzeyden keşfetmişlerdi, yani Kuzey Kanada’dan; oraya Grönland’dan gitmişlerdi. Dolayısıyla pek de hoşlarına gitmemişti. Çok soğuk ve her tarafının buzlarla kaplı olduğunu gördükleri kıt’ânın muhtemelen her yerinin böyle olduğunu düşündüler ve bu yüzden ilgi göstermediler.

     Oysa Vikingler biraz daha güneye inmiş olsalardı, yani bugünkü ABD ve Meksika topraklarına kadar inip oraları görmüş olsalardı, büyük bir ihtimalle “kalıcı bir fetih” için ve İskandinavya’dan da büyük bir destek alarak kıt’âya akın üstüne akın düzenlerlerdi. Bu durumda tarihin seyri ve “Amerika”nın kaderi de tamamen farklı şekillenirdi.

     Vikingler az biraz daha “meraklı” davranıp daha da güneye inmiş olsalardı ve o toprakları görmüş olsalardı, belki de şu anda “Amerika” kıt’ası ağırlıklı olarak İngiliz, İspanyol asabiyeli değil, İskandinav asabiyeli bir kıtâ olacaktı ve haliyle 500 sene sonraki “Colombo hadisesi” (1492) de olmayacaktı veya anlamsız bir sefer olacaktı.

     Belki de şu anda “Amerika”nın kuzeyi İngilizce güneyi İspanyolca konuşuyor olmayacaktı. “Amerika” kıt’âsında şu anda egemen diller Danca, Norveççe, İsveççe olacaktı.

     Belki.

     POLİNEZYALILAR

     Bu dönemden çok kısa bir süre sonra, 11. yy’da “Amerika” kıt’âsına ulaşan ve keşfeden bir diğer topluluk da, dünyanın diğer ucundan, Avustralya (Okyanusya) ile Amerika arasındaki Büyük Okyanus (Pasifik Okyanusu) üzerindeki Polinezya’da yaşayan Polinezyalılar’dır.

     Polinezya, Büyük Okyanus’taki üç büyük ada öbeğinden birine (diğer ikisi Melanezya ve Mikronezya) verilen isim. Bunların üçü de Yunanca isimlerdirler. “Polinezya” ismi “Çok Adalar” anlamına, “Melanezya” ismi “Siyah Adalar” anlamına, “Mikronezya” ismi de “Küçük Adalar” anlamına gelmekte. (153)

     Polinezyalılar, 1000’li yıllarda Büyük Okyanus üzerinde kanolarla doğuya doğru seyrederek, bugün Şili’ye bağlı olan Paskalya Adası (Rap. Rapa Nui; İsp. Isla de Pascua)’na (154) ve bugün ABD’ye bağlı olan Hawaii Adaları (Haw. Mokupuni o Hawaiʻi; İng. Hawaii Islands)’na (155) ulaşmış ve bu adaları kolonileştirmişlerdi. Bu yolculuklar esnasında Amerika anakıtasına da gittikleri iddiâ edilmektedir.

     Aynı seferler sürecinde Polinezyalılar, yalnızca doğuya ve kuzeye değil, 1250 – 1300 yılları arasında batıya ve güneye de kanolarla hareket ederek, Avustralya (Okyanusya) kıtâsında bulunan bugünkü Yeni Zelanda (Mao. Aotearoa; İng. New Zealand) topraklarına (156) ve Cook Adaları (Mao. Kūki ‘Āirani; İng. Cook Islands)’na (157) da ayak bastılar.

     Dikkatli okurlarımız burada önemli bir ayrıntının farkına varmışlardır:

     Bilindiği üzere, insanlığın öteden beri yaşadığı ve bildiği kıt’âlar “Eski Dünya Kıt’âları” (Asya, Afrika, Avrupa) olarak adlandırılırken, insanlığın sonradan keşfettiği kıt’âlar da “Yeni Dünya Kıt’âları” (Amerika, Avustralya, Antarktika) olarak adlandırılır. Yukarıda aktardığımız bilgiler ışığında şunu anlamaktayız ki, Polinezyalılar, 11. – 13. yy’lar arasında Eski Dünya Kıt’âları’ndan ikisini birden (Amerika ve Avustralya) keşfetmişlerdir.

     Avrupalılar Pasifik’te keşiflerine başladıklarında Polinezya’da Amerika’ya özgü olan tatlı patates türü bulunuyordu. (158) Cook Adaları’ndaki tatlı patateslerin yaşlarının, yapılan radyo karbon testleriyle 1000 yıllarına dayandığı bilimsel olarak belirlenmiştir. (159)

     Tatlı patates, daha önce hiç yetişmemiş bir coğrafyada birdenbire ve kendi kendine yetişecek bir bitki değildir. Bilim insanları ayrıca, Güney Amerika sahilinde yaşayan bir insanın okyanusa tatlı patates atması halinde, o patateslerin okyanus sularında yüzerek tâ Polinezya’ya kadar gelmesinin, hadi geldi diyelim, Polinezya’da yaşayan insanların bunu kıyıda görmesi, görür görmez de hemen tanıması ve ne olduğunu bilmesi (daha önce hiç görmediği halde), sonra da bunu götürüp evde pişirmesi ve yemesinin, bahçesinde aynısından yetiştirmeye başlamasının asla ve asla mümkün olmadığını söylemektedirler. Böyle birşey, bilim – kurgu romanlarında dahi fanteziötesidir.

     Polinezya’da henüz 11. yy’da Amerika’ya özgü tatlı patatesin yetiştiriliyor ve yeniyor olmasının, bilim insanlarına göre yalnızca iki türlü açıklaması olabilir: Ya Polinezyalılar o kıt’âya gidip geldiler, ya da Güney Amerika’dan birileri Polinezya’ya geldi. Bunun başka bir açıklaması olamaz. Ancak yapılan bilimsel araştırmalar, gerçeğin birincisi olduğunu, yani Polinezyalılar’ın Amerika’ya gidip geldiğini gösteriyor. Polinezyalılar’ın o tarihte kanolarla ve gemilerle Amerika’ya gittiği ve kıt’âyı keşfedip ayak bastığı, hatta orada yaşayan “Amerika” yerlileriyle tanıştığı gerçeği, bugün artık bilimsel olarak kanıtlanmış olup bilim çevrelerince de kabul edilen bir konudur. (160)

     Filogenetik analizler, Güney Amerika’dan Polinezya’ya tatlı patateslerin (1492’den önceki tarihlerde) en az iki kez sokulduğunu tespit etmiştir. (161)

     Amerindian (Amerikan Kızılderilileri) dillerinde uzman olan Hollandalı dilbilimciler Willem F. H. Adelaar (1948 – halen hayatta) ve Pieter Cornelis Muysken (1950 – halen hayatta), Polinezya dillerinde ve Latin Amerika dillerinde iki sözcüğün aynı olduğunu söylemektedirler. Bunlardan biri, “tatlı patates”. Tatlı patatesin ismi, Proto-Polinezya dillerinde “kumala” iken, aynı sözcük bugün Şili’ye bağlı olan Paskalya Adası yerlileri olan Rapanuiler’in konuştuğu dilde yine “kumala”, Quechua ve Aymara Kızılderilileri’nin konuştuğu dilde “kumar”, Yeni Zelanda yerlileri olan Maoriler’in dilinde “kumara”, bugün ABD’ya bağlı olan Hawaii Adaları yerlilerinin konuştuğu dilde ise “uala” şeklinde. (162) Diğer ortak sözcük ise “taş balta”. Taş baltanın ismi de Rapanuiler’in dilinde “toki”, Mapuçeler’in dilinde yine “toki”, Maoriler’in dilinde “toki adze”, Yurumanguiler’in dilinde ise “totoki axe” şeklinde. (163)

     ■ YENİDEN MÜSLÜMANLAR

     (…)

– devam edecek –

     DİPNOTLAR:

(82): Howard Barraclough Barry Fell, Saga America, “A Startling New Theory on the Old World Settlement of America Before Columbus”, Times Books, New York 1980 / Aidil Adha Sulaiman, Dari Andalusia ke Amerika, s. 158, Perpustakaan Negara Malaysia – Data-Pengkatalogan-Dalam-Penerbitan, Kuala Lumpur 2015

(83): Howard Barraclough Barry Fell, age / İsmail Çolak, Amerika’yı Keşfeden İlk Müslümanlar, s. 41, Tarih Dergisi, Ekim 2014

(84): Talib Jaleel, Notes on Entering Deen Completely: Islam as its Followers Know it, s. 601, Notes on EDC, 2015 / Toto Tasmara, Membudayakan Etos Kerja Islami, s. 158, Gema İnsani, Jakarta 2002

(85): Howard Barraclough Barry Fell, Saga America, s. 190, Times Books, New York 1980

(86): Salih Yücel, Islam and Muslims in America Before Columbus, The Fountain, 1 Nisan 2007, https://fountainmagazine.com/index.php?option=com_content&view=article&id=823:Islam-and-Muslims-in-America-before-Columbus&catid=59&Itemid=129

(87): İmam-ı Âzam Ebû Hanife, El- Muwaffaq, Menakib’ul- Ebû Hanife, cilt 1, s. 161 / ayrıca bkz. Muhammed Hamidullah, İslam Hukuku Etüdleri, s. 193, Bir Yayıncılık, İstanbul 1984

(88): Mehmet Bayrakdar, İslam’da Bilim ve Teknoloji Tarihi, s. 193 – 210, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1985

(89): Syed Akheel Ahmad, Islam and Scientific Enterprise, s. 106 – 110, I. K. International Publishing, Yeni Delhi & Bangalore 2008 / Jeremy Harwood, To the Ends of the Earth, s. 44, Struik Publishers, Kap 2006 / Jonathan Lions, The House of Wisdom – How the Arabs Transformed Western Civilization, s. 78 – 99, Bloomsbury Press, Berlin & Londra & New York 2009 / Anne Buttimer – Luke Wallin, Nature and Identity in Cross-Cultural Perspective, s. 97, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht & Londra & Boston 1999 / Mohamed El- Shibiny, The Threat of Globalization to Arab Islamic Culture, s. 69, Dorrance Publishing, Pittsburgh 2005

(90): Zeynep Dramalı, Tarihi Tersten Okumak, “Kristof Kolomb Amerika’nın Son Kâşifiydi”, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2015

(91): İsmail Çolak, Amerika’yı Keşfeden İlk Müslümanlar, Tarih Dergisi, s. 41, Ekim 2014

(92): Fuat Sezgin, Geschichte des Arabischen Schrifttums, cilt 10 – 12, “Mathematische Geographie und Kartographie im Islam und ihr Fortleben im Abendland”, Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften an der Johann Wolfgang Goethe-Universität, Frankfurt 2000 / Fuat Sezgin, İslam’da Bilim ve Teknik, cilt 1 – 5, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A. Ş. Yayınları, İstanbul 2007

(93): El- Mesudî, Muruc’ez- Zehab we Meadin’ul- Cewher, cilt 1, s. 268 / ayrıca bkz. Tabish Khair – Martin Leer – Justin D. Edwards – Hanna Ziadeh, Other Routes – 1500 Years of African and Asian Travel Writing, s. 12, Signal Books, Oxford 2006 / Gerd Numitor, Khashkhash Ibn Saeed Ibn Aswad, kitabın tümü, Flu Press, 2011

(94): El- Mesudî, Muruc’ez- Zehab we Meadin’ul- Cewher, cilt 1, s. 102

(95): Al- Mas’udi, World Map, My Old Maps, Early Medieval Monographs, http://www.myoldmaps.com/early-medieval-monographs/212-massaudy-world-map/212-masudi.pdf

(96): Ebû Abdullah Muhammed bin Muhammed bin Abdullah bin İdris Şerif el- İdrisî, Nuzhet’el- Muştaq fi İxtiraq’el- Afaq, s. 110 / Frederick William Dame, The Muslim Discovery of America, s. 62, BoD – Books on Demand, 2013 / Carl Lehrburger, Secret of Ancient America, s. 12 ve 102, Bod, Mind and Spirit Publishing, 2015 / Lionel Fanthorpe – Patricia Fanthorpe, Mysteries and Secrets of the Templars, s. 167, Dundurn Press, Toronto 2005

(97): Salma Khadra Jayyusi, The Legacy of Muslim Spain, s. 275, Brill Publishing, Köln & Londra & New York 1994 / Abul Fazl Ezzati,  The Spread of Islam, s. 255, Islamic College for Advanced Studies Press, Londra 2002 / ayrıca bkz. İslam Ansiklopedisi, Rıza Kurtuluş, “Amerika” maddesi, cilt 3, s. 37

(98): The Encyclopedia Britannica, cilt 9, s. 198 – 199, “İdrisi”maddesi

(99): Salih Yücel, Islam and Muslims in America Before Columbus, The Fountain, 1 Nisan 2007, https://fountainmagazine.com/index.php?option=com_content&view=article&id=823:Islam-and-Muslims-in-America-before-Columbus&catid=59&Itemid=129

(100): age

(101): Vikingarna, Utställningskatalog till Florensutställningen, Malmö Museer, Floransa 1989 / The Anglo – Saxon Chronicle, bölüm 2, M. S. 750 – 919 / Barbara Anne Elizabeth Yorke, The Blackwell Encyclopedia of Anglo – Saxon England, “Alfred, King of Wessex (871 – 899)”, s. 27 – 28, Blackwell Publishing, Oxford 2001 / Jürgen Sarnowsky, Britische Inseln: Migrationen im Mittelalter, s. 219 – 229, Berlin 2014 / Richard Hall, Viking Age Archaeology, s. 13, Shire Publications, Londra 2010 / The Scandinavian Kingdom of York / Jorvik, History Files, 24 Ekim 2007 / Francis Donald Logan, Die Wikinger in der Geschichte, s. 190, Philipp Reclam, Stuttgart 1987 / Christian Uebach, Die Landnahmen der Angelsachsen, der Wikinger und der Normannen in England, s. 83, Tectum Verlag, Marburg 2003 / Claus Krag, Vikingtid og Rikssamling (800 – 1130), cilt 2, s. 18, Aschehougs Norges Historie, Oslo 1995 / Gareth Williams, Eirik Blødoks, s. 9 – 34, Saga Bok, Hafrsfjord 2010 / Tim Bolton, Reign of King Harold Harefood, The Literary Encyclopedia, 5 Mayıs 2006

(102): John T. Koch, Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, s. 657 – 658, ABC – CLIO Publishing, Santa Barbara 2006 / Scandinavian Scotland – Twenty Years After, Andrew Jennings – Arne Kruse, “One Coast – Three Peoples: Names and Ethnicity in the Scottish West During the Early Viking Period”, s. 87, St. Andrews University Press, St. Andrews 2009 / James Hunter, Last of the Free: A History of the Highlands and Islands of Scotland, s. 74 – 78, Mainstream Publishing, Edinburgh 2000 / Jürgen Sarnowsky, Britische Inseln: Migrationen im Mittelalter, s. 219 – 229, Berlin 2014 / Alan Orr Anderson, Early Sources of Scottish History (500 – 1286), bölüm 1, s. 268 – 269, Paul Watkins Publishing, Stamford 1990 / Peter Hayes Sawyer, Les Vikings et Leurs Civilisation, s. 105 – 109, Éditeur Mouton, Paris 1976 / Geoffrey Wallis Steuart Barrow, The Kingdom of the Scots, s. 153, Edinburgh University Press, Edinburgh 2003

(103): The Annals of Ulster, year 795 / The Annals of Ulster, year 798 / Jürgen Sarnowsky, Britische Inseln: Migrationen im Mittelalter, s. 219 – 229, Berlin 2014 / Richard Killeen, Historical Atlas of Dublin, s. 12, Hardback Publishing, Dublin 2009 / David Willis McCullough, Wars of the Irish Kings: A Thousand Years of Struggle, From the Age of Myth Through the Reign of Queen Elizabeth I., s. 111, Penguin Random House, Ontario 2002 / Robert Doughty – R. G. Grant, 1001 Battles That Changed the Course of World History, s. 128, Penguin Random House, Ontario 2011

(104): Richard Hall, Viking Age Archaeology, s. 17, Shire Publications, Londra 2010 / Simon Coupland, Carolingian Caoinage and the Vikings, s. 219 – 220, Ashgate Variorum Publishing, Hampshire 2007 / Norbert Heyse, Europas Norden – Ein Historische Hinführung, cilt 1, s. 49, Books on Demand Verlag, Norderstedt 2014 / Njord Kane, The Vikings – The Story of a People, Spangenhelm Publishing, 2016 / George Kohn, Dictionary of Wars, s. 588, Facts on File Publishing, New York 2006

(105): Richard Hall, Viking Age Archaeology, s. 17, Shire Publications, Londra 2010 / Simon Coupland, Carolingian Caoinage and the Vikings, s. 219 – 220, Ashgate Variorum Publishing, Hampshire 2007 / Cassandra Potts, Monastic Revival and Regional Idendity in Early Normandy, s. 21, The Boydell Press, Woodbridge 1997 / Ex Miraculis S. Filiberti Auctore Ermentario, Monumenta Germaniae Historica. Scriptorum Tomi XV, Pars I., Supplementa Tomorum I – XII, Pars III, Vitae Aliaeque Historiae Minores, Yıl 841, cilt 25, s. 302, Hannover 1887 / Gwyn Jones, A History of the Vikings, s. 212, Oxford University Press, Oxford 2001 / Peter Hayes Sawyer, Illustrated History of the Vikings, s. 39, Oxford University Press, Oxford 2001 / Martina Sprague, Norse Warfare: The Unconventional Battle Strategies of The Ancient Vikings, s. 225, Hippocrene Books, New York 2007 / George Kohn, Dictionary of Wars, s. 588, Facts on File Publishing, New York 2006 / Eleanor Shipley Duckett, Carolingian Portraits, s. 181, Ann Arbor Paperbacks, Michigan 1988 / Gwyn Jones, A History of the Vikings, s. 212 – 213, Oxford University Press, Oxford 2001 / Tracey Ann Schofield, Vikings: Exploring Ancient Civilizations, s. 9, Teaching & Learning Company, Carthage 2002 / Viking: A Cincise History of the Vikings, 2016 / Allen Mawer, The Cambridge Medieval History, cilt 4, s. 330, Cambridge University Press, New York 1922 / Annales Bertiniani, s. 166, 1908 / Ronald Edward Zupko, Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since teh Age of Science, s. 346, American Philosophical Society, 1990

(106): İbn-i Esir, El- Kâmil fi’t- Tarih, cilt 5, s. 504, Beyrut 2007 / İbn-i Haldun, Kitab’ul- İber we Diwan’ul- Mubtedeî we’l- Xaber fi Eyyam’il- Arabî we’l- Acemî we’l- Berber wemen Âsârahum min Zew’is- Sultan’il- Ekber, cilt 4, s. 129, Beyrut 2010 / Ebû’l- Fidâ, Muhtasar û Ahbar’il- Beşer, cilt 2, s. 36, Kahire / Yaqubî, El- Buldan, s. 194, Beyrut 2001 / Zehebî, Tarih’ul- İslam we Wefeyat’ul- Meşahir we’l- E’lam, cilt 17, s. 7, Beyrut 1997 / İbn-i Said el- Mağribî, El- Muğrib fi Hule’l- Mağrib, cilt 1, s. 49, Kahire 1955 / İbn-i Werdî, Tarih, cilt 1, s. 214, Beyrut 1996 / Makkarî, Nefh’ut- Tib min Ğusn’il- Endelus’ir- Ratib, cilt 1, s. 345, Beyrut 1997 / Stephan Ronart – Nandy Ronart, Lexikon der Arabischen Welt, s. 30, Artemis Verlag, Münih & Zürih 1972 / Janet Laughland Nelson, Charles the Bald, s. 142 – 144 ve 154 – 156, Routledge Publishing, Londra & New York 1992 / Francis Donald Logan, The Vikings in History, s. 108 – 109, Routledge Publishing, Londra & New York 2005 / Simon Coupland, Carolingian Coinage and the Vikings, s. 349, Ashgate Variorum, Hampshire 2007 / Thomas Downing Kendrick, A History of the Vikings, New York 2004 / Jesús Riosalido, Los Vikingos en Al-Andalus, s. 335 – 344, Repositorio de Objetos de Docencia e Investigación de la Universidad de Cádiz (RODIN), Cádiz 1997 / Dudo von Saint-Quentin – Stephan von Rotten, Seekrieg und Seepolitik Zwischen Islam und Abendland, s. 199, Verlag De Gruyter, Berlin 1966 / Richard Alexander Fletcher, The Conversion of Europe: From Paganism to Christianity (371 – 1386), s. 370, Harper Collins Publishing, Londra 1997

(107): Francis Donald Logan, The Vikings in History, s. 64, Routledge Publishing, Londra & New York 2005 / Katherine Holman, The A to Z of the Vikings, cilt 30, s. 50, 93 – 94, 112, 168, 281 ve 323 – 324, Scarecrow Press, Lanham & Toronto & Plymouth 2009 / Graeme Davis, Vikings in America, “Vikings to the Faroe Islands” bölümünün tümü, Birlinn Publishing, Edinburgh 2009 / Dale Mackenzie Brown, The Fate of Greenland’s Vikings, Archaeology – A Publication of the Archaeological Institute of America, 28 Şubat 2000 / Gro Steinsland – Jón Viðar Sigurðsson – Jan Erik Rekdal – Ian Beuermann, Ideology and Power in the Viking and Middle Ages – Scandinavia, Iceland, Ireland, Orkney and the Faeroes, s. 48 – 66, Brill Publishing, Leiden 2011 / Carl Christian Rafn, Færeyínga Saga eller Færøboernes Historie i den Islandske Grundtext med Færøisk og Dansk Oversættelse, kitabın tümü ama özellikle s. 68 ve 209, Tilegnes Udgaven, Kopenhag 1832 / Carl Christian Rafn – G. C. F. Mohnike, Færeyínga Saga oder Geschichte der Bewohner der Färöer im Isländischen Grundtext mit Färöischer, Dänischer und Deutscher Übersetzung, kitabın tümü ama özellikle s. 68 ve 209, Schubotheschen Buchhandlung Verlag, Kopenhag 1833 / Maria-Claudia Tomany, Destination Viking und Orkneyinga Saga – Probleme der Geschichtsschreibung und Regionalen Identität in Orkney, s. 87, 163 – 171 ve 198 – 199, Herbert Utz Verlag, Münih 2007 / Helge Ingstad – Anne Stine Ingstad, The Viking Discovery of America, s. 30 – 35, 63 – 66 ve 185 – 187, Breakwater Books, St. John’s 2000 / Philip Pulsiano – Kirsten Wolf, Medieval Scandinavia – An Encyclopedia, s. 21 – 25, 46 – 48, 105, 161, 175, 184 – 186, 197, 216 – 225, 240, 260 – 268, 278 – 283, 305, 340 – 343, 398, 435 – 436, 443 – 449, 457, 599, 689 ve 710, Routledge Revivals Publishing, New York 1993 / Martin Chase, Eddic, Skaldic and Beyond – Poetic Variety in Medieval Iceland & Norway, s. 95 – 100 ve 200, Fordham University Press, New York 2014 / Jesse L. Byock, Viking Age Iceland, Penguin Books, Londra 2001 / Ólafur Halldórsson, Text by Snorri Sturluson in Óláfs Saga Tryggvasonar en Mesta, kitabın tümü, Viking Society for Northern Research, Londra 2001 / Ólafur Halldórsson, Text by Snorri Sturluson in Óláfs Saga Tryggvasonar en Mesta, kitabın tümü, Viking Society for Northern Research, Londra 2001 / Jörg-Thomas Titz, Insel | Trip Färöer, s. 52 ve 108, Reise Know-How Verlag, Bielefeld 2017 / John Haywood, North Men – The Viking Saga (AD 793 – 1241), s. 212, Thomas Dunne Books – St. Martin’s Press, New York 2015 / Liv Kjørsvik Schei – Gunnie Moberg, The Faroe Islands, kitabın tümü, Birlinn Publishing, Edinburg 2003 / Simun Arge – Gudrun Sveinbjarnardottir, Viking and Medieval Settlements in the Faroes: People, Place and Environment, bölüm 33, s. 609, Human Ecology 2005 / Stefan Brink, The Viking World, s. 584 – 587, Routledge publishing, New York 2008

(108): James Nicol, An Historical and Descriptive Account of Iceland, Greenland and the Faroe Islands with Illustrations of their Natural History, s. 12, 87, 90 ve 314, Oliver & Boyd Publishing, Edinburgh 1840 / Henry Wheaton, History of the Northmen or Danes and Nordmans, s. 16,  Carey and Lea Publishers, Philadelphia 1831 / Joseph Bosworth, The Origin of the Germanic and Scandinavian Languages and Nations with a Sketch of their Literature, s. 145, Longman, Rees, Orme, Brown and Green Publishers, Londra 1836 / John Haywood, North Men – The Viking Saga (AD 793 – 1241), s. 213 – 214, Thomas Dunne Books – St. Martin’s Press, New York 2015 / Cheryl L. DeFries, Leif Eriksson: Viking Explorer of the New World, s. 20 – 22, Enslow Publishers, Ohio 2010 / Gwyn Jones, A History of the Vikings, s. 273, 479, 486 ve 493, Oxford University Press, Oxford 2001 / Georgia Dunham Kelchner, Dreams in Old Norse Literature and their Affinities in Folklore, s. 6, Cambridge University Press, Cambridge 1935 / Jesse Russell – Ronald Cohn, Naddodd, kitabın tümü, BoD – Book of Demand, 2012 / William R. Short, Icelanders in the Viking Age – The People of the Sagas, s. 9, McFarland & Company Publishers, Jefferson 2010 / Judith Jesch, The Viking Diaspora, Routledge Publishing, Londra 2015 / V. Leche – J. F. Nyström – K. Warburg – Th. Westrin, Uggleupplagan, cilt 8, s. 607 – 609, Projekt Runeberg, Linköping 1908 / Andrew Evans, Is Iceland Really Green and Greenland Really Ice?, National Geographic, 30 Haziran 2016

(109): İbrahim Sediyani, Adını Arayan Coğrafya, s. 52, Özedönüş Yayınları, İstanbul 2009 / Thora Martina Herrmann – Thibault Martin, Indigenous Peoples’ Governance of Land and Protected Territories in the Arctic, s. 136, Springer Publishing, Heidelberg & Dordrecht & Londra & New York 2016 / Earle Rice Jr., The Life and Times of Erik the Red, s. 34 – 39, Mitchell Lane Publishers, Hallandale 2009 / Bodil Kaalund, The Art of Greenland, s. 9, University of California Press, Berkeley & Londra & Los Angeles 1979 / Clements R. Markham, The Lands of Silence, s. 42 – 47, Cambridge University Press, Cambridge 2015 / Peter Sawyer, The Oxford Illustrated History of the Vikings, s. 118, Oxford University Press, Oxford & New York 1997 / Simon Adams, History of the World, s. 144, DK Publishing, Münih & Londra & Delhi & New York & Melbourne 2004 / Karl G. Heinze, Baltic Sagas, s. 29, Virtualbookworm Publishing, 2003 / Peoples of the Americas, cilt 6: Grönland ve Jamaika, s. 292, Marshall Cavendish Publishing, Londra & New York & Toronto & Sydney 1999

(110): Thomas Haine, What Did the Viking Discoverers of America Know of the North Atlantic Environment?, s. 60 – 65, Weather Publishing, Baltimore 2008 / Iver A. Langmoen, The Norse Discovery of America, Neurosurgery, sayı 57, bölüm 6, s. 1076 – 1087, Aralık 2005 / Ole Helmhausen – Helmut Linde, Kanada Osten, s. 228, Baedeker Verlag, Ostfildern 2013 / William B. Hamilton, The Macmillan Book of Canadian Place Names, s. 118 ve 226, Macmillan of Canada Publishing, Toronto 1978 / Magnus Magnusson – Hermann Pálsson, The Vinland Sagas, cilt 7, s. 64 – 67 ve cilt 12, s. 102, Penguin Books, Londra 1965 / Keneva Kunz, The Sagas of the Icelanders, “The Vinland Sagas”, s. 666, Viking Penguin, New York 2001 / Steve Sullivan – Stephen Krensky, Who Really Discovered America?, s. 36, Hastingshouse & Daytrips Publishing, Winter Park 1991

(111): Francis Donald Logan, The Vikings in History, s. 64, Routledge Publishing, Londra & New York 2005 / Katherine Holman, The A to Z of the Vikings, cilt 30, s. 50, 93 – 94, 112, 168, 281 ve 323 – 324, Scarecrow Press, Lanham & Toronto & Plymouth 2009 / Graeme Davis, Vikings in America, “Vikings to the Faroe Islands” bölümünün tümü, Birlinn Publishing, Edinburgh 2009 / Dale Mackenzie Brown, The Fate of Greenland’s Vikings, Archaeology – A Publication of the Archaeological Institute of America, 28 Şubat 2000

(112): Dale Mackenzie Brown, The Fate of Greenland’s Vikings, Archaeology – A Publication of the Archaeological Institute of America, 28 Şubat 2000

(113): Gwyn Jones, A History of the Vikings, s. 273, Oxford University Press, Oxford 2001

(114): James Nicol, An Historical and Descriptive Account of Iceland, Greenland and the Faroe Islands with Illustrations of their Natural History, s. 12, 87, 90 ve 314, Oliver & Boyd Publishing, Edinburgh 1840 / Henry Wheaton, History of the Northmen or Danes and Nordmans, s. 16,  Carey and Lea Publishers, Philadelphia 1831 / Joseph Bosworth, The Origin of the Germanic and Scandinavian Languages and Nations with a Sketch of their Literature, s. 145, Longman, Rees, Orme, Brown and Green Publishers, Londra 1836 / John Haywood, North Men – The Viking Saga (AD 793 – 1241), s. 213 – 214, Thomas Dunne Books – St. Martin’s Press, New York 2015 / Cheryl L. DeFries, Leif Eriksson: Viking Explorer of the New World, s. 20 – 22, Enslow Publishers, Ohio 2010 / Gwyn Jones, A History of the Vikings, s. 273, 479, 486 ve 493, Oxford University Press, Oxford 2001 / Georgia Dunham Kelchner, Dreams in Old Norse Literature and their Affinities in Folklore, s. 6, Cambridge University Press, Cambridge 1935 / Jesse Russell – Ronald Cohn, Naddodd, kitabın tümü, BoD – Book of Demand, 2012

(115): age / age / age / age / age / age / age / age

(116): İbrahim Sediyani, Adını Arayan Coğrafya, s. 37, Özedönüş Yayınları, İstanbul 2009

(117): Alan Warwick Palmer, Northern Shores: A History of the Baltic Sea and its Peoples, s. 21, John Murray Publishing, Londra 2006 / Andrew Jennings – Silke Reeploeg – Angela Watt, Northern Atlantic Islands and the Sea, s. 33 – 52, 63 – 70, 80 – 112, 192 ve 236 – 253, Cambridge Scholars Publishing, Cambridge 2017 / Henry Treece, The Viking Saga, kitabın tümü, A Puffin Books, Londra 1985 / Mika Kristian Ahlfors, Saga of the Red Viking, s. 93, 301 ve 391, BoD – Books on Demand, Helsinki 2012

(118): Þórgils Fiskimaðr, Nordmand, 11 årh., AI 400 – 1, BI 369 / Þórarinn Stuttfeldr, Islandsk Skjald, 12. årh., AI 489 – 92, BI 461 – 4

(119): A Short History of Alþingi – The Oldest Parliament in the World, Europa.eu, The European Union, Avrupa Birliği (AB) resmî sitesi, http://europa.eu/youth/is/article/61/4215_en / Heiða Maria Sigurðardóttir – Páll Emil Emilsson, Hvenær var Alþingi Stofnað?, Visindavefur.is, Visindavefurinn, 15 Eylül 2005, https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5268 / Charlotte Rose, Parliamentary Top Trumps, BBC, 18 Kasım 2013, http://www.bbc.co.uk/democracylive/24989578 / Sam Meredith, World’s Oldest Parliament Poised for Radical Pirates to Takeover, CNBC, 28 Ekim 2016, https://www.cnbc.com/2016/10/28/worlds-oldest-parliament-poised-for-radical-pirates-to-takeover.html

(120): İbrahim Sediyani, Adını Arayan Coğrafya, s. 52, Özedönüş Yayınları, İstanbul 2009

(121): Earle Rice Jr., The Life and Times of Erik the Red, s. 34 – 39, Mitchell Lane Publishers, Hallandale 2009 / Clements R. Markham, The Lands of Silence, s. 42 – 47, Cambridge University Press, Cambridge 2015

(122): Thora Martina Herrmann – Thibault Martin, Indigenous Peoples’ Governance of Land and Protected Territories in the Arctic, s. 136, Springer Publishing, Heidelberg & Dordrecht & Londra & New York 2016 / Peter Sawyer, The Oxford Illustrated History of the Vikings, s. 118, Oxford University Press, Oxford & New York 1997

(123): Bodil Kaalund, The Art of Greenland, s. 9, University of California Press, Berkeley & Londra & Los Angeles 1979 / Simon Adams, History of the World, s. 144, DK Publishing, Münih & Londra & Delhi & New York & Melbourne 2004 / Karl G. Heinze, Baltic Sagas, s. 29, Virtualbookworm Publishing, 2003 / Peoples of the Americas, cilt 6: Grönland ve Jamaika, s. 292, Marshall Cavendish Publishing, Londra & New York & Toronto & Sydney 1999

(124): Eli Kintisch, Why Did Greenland’s Vikings Disappear?, Science Magazine, 10 Kasım 2016, http://www.sciencemag.org/news/2016/11/why-did-greenland-s-vikings-disappear / Tim Folger, Why Did Greenland’s Vikings Vanish?, Smithsonian Magazine, Mart 2017, https://www.smithsonianmag.com/history/why-greenland-vikings-vanished-180962119/ / Valerie Ross, Climate Change Froze the Vikings Out of Greenland, Say Scientists, Discover Magazine, 31 Mayıs 2011, http://blogs.discovermagazine.com/80beats/2011/05/31/climate-change-froze-the-vikings-out-of-greenland-say-scientists/#.WotvDqjibIV

(125): Finn Gad, Hovedtræk af Grønlands Historie – I (Tiden indtil 1480), Tidsskriftet Grønland, sayı 13, s. 35 – 38, Charlottenlund 1954, http://www.tidsskriftetgronland.dk/archive/1954-13-Artikel07.pdf#page=4 / Finn Gad, Grønlands Historie – II (1500 – 1782), Tidsskriftet Grønland, sayı 4, s. 156 – 160, Charlottenlund 1954, http://www.tidsskriftetgronland.dk/archive/1954-4-Artikel05.pdf#page=1 / Finn Gad, Grønlands Historie – III (1782 – 1925), Tidsskriftet Grønland, sayı 7, s. 272 – 277, Charlottenlund 1954, http://www.tidsskriftetgronland.dk/archive/1954-7-Artikel05.pdf#page=1 / Finn Gad, Grønlands Historie – IV (1925 – 1954), Tidsskriftet Grønland, sayı 12, s. 461 – 471, Charlottenlund 1954, http://www.tidsskriftetgronland.dk/archive/1954-12-Artikel04.pdf#page=1 / Finn Gad, Grønlands Tilslutning Til Norgesvældet 1261, Tidsskriftet Grønland, sayı 7, s. 252 – 272, Charlottenlund 1964, http://www.tidsskriftetgronland.dk/archive/1964-7-Artikel03.pdf#page=1 / Finn Gad, Kronologien Omkring Det Norrøne Landnam På Grønland, Tidsskriftet Grønland, sayı 3, s. 89 – 96, Charlottenlund 1964, http://www.tidsskriftetgronland.dk/archive/1964-3-Artikel04.pdf#page=1 / ayrıca bkz. Poul Nørlund, Nordpobrombeler i Grønland, Geografisk Tidsskrift, sayı 31, s. 47 – 61, Kopenhag 1928, https://tidsskrift.dk/geografisktidsskrift/article/view/47622/59696

(126): Erik The Red’s Saga, Where is Vinland?, Canadian Mysteries, 22 Kasım 2016, http://www.canadianmysteries.ca/sites/vinland/whereisvinland/eriktheredsaga/indexen.html

(127): John Sephton, The Saga of Erik The Red, Icelandic Saga Database, Liverpool 1880, http://sagadb.org/eiriks_saga_rauda.en

(128): Örnólfur Thorsson, The Sagas of Icelanders, s. 626, Penguin Books, Londra 2001

(129): Aldur Hauksbókar, Fróðskaparrit, sayı 13, s. 114 – 121, Faroe Adaları Üniversitesi Yayınları, Torshavn 1964

(130): Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, Stefanie Würth, “Flateyjarbók”, cilt 9, s. 171 – 173, Gruyter Verlag, Berlin 1995

(131): Nordiska Studier i Filologi och Lingvistik, Festskrift Tillägnad Gösta Holm på 60-Årsdagen den 8 juli 1976, Christian Westergård-Nielsen, “Nogle Bemærkninger til Flatøbogens Historie”, Studentlitterarur AB, Lund 1976

(132): İbrahim Sediyani, Adını Arayan Coğrafya, s. 52 – 53, Özedönüş Yayınları, İstanbul 2009

(133): age, s. 53

(134): age

(135): Pamela Stern, Historical Dictionary of the Inuit, s. 89, The Scarecrow Press, Lanham 2004

(136): William R. Short, Icelanders in the Viking Age – The People of the Sagas, s. 9, McFarland & Company Publishers, Jefferson 2010 / Judith Jesch, The Viking Diaspora, Routledge Publishing, Londra 2015

(137): V. Leche – J. F. Nyström – K. Warburg – Th. Westrin, Uggleupplagan, cilt 8, s. 607 – 609, Projekt Runeberg, Linköping 1908 / Andrew Evans, Is Iceland Really Green and Greenland Really Ice?, National Geographic, 30 Haziran 2016

(138): Mankind (İnsanoğlu), Belgesel, 4. bölüm: “Savaşçılar”, History Channel, 2012

(139): Thomas Haine, What Did the Viking Discoverers of America Know of the North Atlantic Environment?, s. 60 – 65, Weather Publishing, Baltimore 2008 / Iver A. Langmoen, The Norse Discovery of America, Neurosurgery, sayı 57, bölüm 6, s. 1076 – 1087, Aralık 2005

(140): age / age

(141): Magnus Magnusson – Hermann Pálsson, The Vinland Sagas, cilt 7, s. 64 – 67 ve cilt 12, s. 102, Penguin Books, Londra 1965 / Keneva Kunz, The Sagas of the Icelanders, “The Vinland Sagas”, s. 666, Viking Penguin, New York 2001 / Steve Sullivan – Stephen Krensky, Who Really Discovered America?, s. 36, Hastingshouse & Daytrips Publishing, Winter Park 1991

(142): John Sephton, The Saga of Erik The Red, bölüm 12, Icelandic Saga Database, Liverpool 1880 / ayrıca bkz. Farley Mowat, Westviking – The Ancient Norse in Greenland and North America, Little Brown and Company Publishers, Boston 1965

(143): Thorvald Eiriksson (Þorvaldr Eiríksson), Where is Vinland?, Canadian Mysteries, 18 Ekim 2015, http://www.canadianmysteries.ca/sites/vinland/whereisvinland/thorvald/indexen.html

(144): Johann Jakob Egli, Nomina Geographica, s. 834, Georg Olms Verlag, Leipzig 1893 / Robert Wernick, The Seafarers: The Vikings, s. 176, Time – Like Books, Alexandria 1979 / Jónas Kristjánsson, Falling into Vinland, Acta Archeologica, sayı 83, s. 145 – 177, 2012 / Maurice Isserman, Exploring North America (1800 – 1900), s. 59, Chelsea House Publishers, New Yok 2010

(145): Heather Pringle, Wikinger in Nordamerika – Die Spur der Schnüre, Spiegel Online, 27 Ekim 2012, http://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/archaeologie-als-die-wikinger-in-amerika-waren-a-863209.html

(146): Robert Wernick, The Seafarers: The Vikings, s. 176, Time – Like Books, Alexandria 1979

(147): Kristen A. Seaver, The Frozen Echo – Greenland and the Exploration of North America, s. 28, Stanford University Press, Stanford 1996 / DK – What Happened When in the World, s. 54, Penguin Random House, Londra 2015 / Helge Ingstad – Anne Stine Ingstad, The Viking Discovery of America, s. 17, 28, 31, 44, 62, 83 – 85, 98 – 101, 111, 123, 136, 178 – 179 ve 185 – 186, Breakwater Books, St. John’s 2000 / Desmond Morton, Canada – A Millennium Portrait, s. 13, Edgar Kent Publishers, Ontario 2000

(148): Robert Wernick, The Seafarers: The Vikings, s. 176, Time – Like Books, Alexandria 1979

(149): age

(150): Eric Oxenstierna, The Norsemen, s. 320, New York Graphic Society, New York 1965 / Tim Wallace-Murphy – Marilyn Hopkins, Templars in America, s. 85, Weiser Books, Boston 2004 / Mark Finnan, The Sinclair Saga, s. 32, Formac Publishing Company, Halifax 1999 / William L. Traxel, Footprints of the Welsh Indians – Settlers in North America Before 1492, s. 44 – 45, Algora Publishing, New York 2004 / Bill Lawrence, Fascinating Facts from American History, s. 5, Walch Publishers, Portland 1982 / Ben R. Finney – Eric M. Jones, Interstellar Migration and the Human Experience, s. 191, University of California Press, Berkeley & Londra & Los Angeles 1985

(151): Robert Hodanko, Harmony of the Vinland Voyages, s. 36 ve 94, Vinland Without Hope, Bohemia 2014 / Geraldine Barnes, Viking America – The First Millennium, s. 16, 84 ve 108, Brewer Publishing, Cambridge 2001 / Annette Kolodny, In Search of First Contact – The Vikings of Vinland, the Peoples of the Dawnland and the Anglo-American Anxiety of Discovery, s. 87, Duke University Press, Durham & Londra 2012

(152): John M. Murrin – Paul E. Johnson – James M. McPherson – Alice Fahs – Gary Gerstle – Emily S. Rosenberg – Norman L. Rosenberg, Liberty, Equality, Power – A History of the American People, s. 6, Thomson Wadsworth Publishing, Boston 2008

(153): İbrahim Sediyani, Adını Arayan Coğrafya, s. 46, Özedönüş Yayınları, İstanbul 2009

(154): Lenore Franzen, Statues of Easter Island, s. 6, Creative Education Publishers, Mankato 2006 / Steven Roger Fischer, Island at the End of the World, s. 14, 18, 31, 38, 131 ve 249, Reaktion Books, Londra 2005 / Rupert Ivan Murrill, Cranial and Postcranial Skeletal Remains from Easter Island, s. 82 – 83, University of Minnesota Press, Minneapolis 1968

(155): Patrick Vinton Kirch, The Evolution of the Polynesian Chiefdoms, s. 77 – 79, Cambridge University Press, Cambridge 1989 / Lenore Franzen, Statues of Easter Island, s. 6, Creative Education Publishers, Mankato 2006 / Rupert Ivan Murrill, Cranial and Postcranial Skeletal Remains from Easter Island, s. 73, University of Minnesota Press, Minneapolis 1968

(156): Philippa Mein Smith, A Concise History of New Zealand, s. 6, Cambridge University Press, Cambridge 2005 / Jeff Evans, Polynesian Navigation and the Discovery of New Zealand, s. 15 – 32,  Libro International Publishing, Auckland 1998 / Lenore Franzen, Statues of Easter Island, s. 6, Creative Education Publishers, Mankato 2006 / Yoshio Yamaoka – Jeng-Yih Wu – Suparat Phuanukoonnon – Ayas Maady – Yoshan Moodley – Bodo Linz –Helen M. Windsor – Sebastien Breurec –Steffie Bernhöft – Jean-Michel Thiberge –Gangolf Jobb – Peter Siba – David Y. Graham – Barry J. Marshall – Mark Achtman, The Peopling of the Pacific from a Bacterial Perspective, Science, sayı 323, bölüm 5913, s. 527, 23 Ocak 2009 / Janet M. Wilmshurst – Atholl J. Anderson – Thomas F. G. Higham – Trevor H. Worthy, Dating the Late Prehistoric Dispersal of Polynesians to New Zealand Using the Commensal Pacific Rat, Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, sayı 105, bölüm 22, s. 7676 – 7680, 3 Haziran 2008

(157): David Pratt, Ara Metua – Ancient Polynesian Road, Wondermondo, Kasım 2004, http://www.wondermondo.com/Countries/Au/NZ/Cook/AraMetua.htm / Cook Islands, Samoa 2007, https://web.archive.org/web/20120319005759/http://www.samoa2007.ws/index.php?id=224

(158): Angelika Franz, Auf der Spur der Roten Königin, bölüm 4, “Reisefreudige Süßkartoffel”, Spiegel Online, 27 Ocak 2013, http://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/neues-aus-der-archaeologie-rote-koenigin-und-reisefreudige-suesskartoffel-a-879662-4.html / Ulrich Dewald, Wenn Süßkartoffeln Eine Reise Tun, Wissenschaft.de, 22 Mayıs 2007, https://www.wissenschaft.de/astronomie-physik/wenn-suesskartoffeln-eine-reise-tun/

(159): Jo Anne van Tilburg, Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture, s. 48 ve 131, Smithsonion Institution Press, Washington 1994

(160): Jan Osterkamp, Polynesier Entdeckten Amerikaner – und Umgekehrt, Spektrum, 23 Ekim 2014, http://www.spektrum.de/news/fruehe-seefahrt-bewohner-der-osterinsel-segelten-nach-suedamerika-und-zurueck/1314552 / Michaeleen Doucleff, How The Sweet Potato Crossed The Pacific Way Before The Europeans Did, NPR, 23 Ocak 2013, https://www.npr.org/sections/thesalt/2013/01/22/169980441/how-the-sweet-potato-crossed-the-pacific-before-columbus / Brian Switek, DNA Shows How the Sweet Potato Crossed the Sea – Historical Specimens Reveal that Early Travellers Brought the Tuber to Polynesia, Nature, 21 Ocak 2013, https://www.nature.com/news/dna-shows-how-the-sweet-potato-crossed-the-sea-1.12257 / Robert Langdon, The Bamboo Raft as a Key to the Introduction of the Sweet Potato in Prehistoric Polynesia, The Journal of Pacific History, sayı 36, bölüm 1, s. 51 – 76, 2001, online yayınlanma 4 Ağustos 2010, http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00223340120049442

(161): Álvaro Montenegro – Chris Avis – Andrew Weaver, Modeling the Prehistoric Arrival of the Sweet Potato in Polynesia, Science Direct, sayı 35, bölüm 2, s. 355 – 367, Şubat 2008, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440307000805 / Caroline Roullier – Laure Benoit – Doyle B. McKey – Vincent Lebot, Historical Collections Reveal Patterns of Diffusion of Sweet Potato in Oceania Obscured by Modern Plant Movements and Recombination, PNAS, Şubat 2013, http://www.pnas.org/content/110/6/2205

(162): Simon J. Greenhill – Ross Clark – Bruce Biggs, Entries for Kumala – 1: Sweet Potato, POLLEX – Online, The Polynesian Lexicon Project Online, 15 Haziran 2010

(163): Willem Adelaar – Pieter Muysken, The Languages of the Andes, s. 41, Cambridge University Press, Cambridge 2004

     SEDİYANİ HABER

     23 ARALIK 2018

 

6 Total Views 2 Views Today
Twitter'da Paylaş     Facebookta Paylaş

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir